|
دادگهرىو پاداشت
خواى گهوره له قورئانى پيروزدا ئهفهرمووى: ( شَهِدَ اللهُ أنّهُ لا إله إلاّ هو والملائكةُ وأولو العلم قائماً بالقسط...).(آل عمران/ 18)يانى: «خوداوهند شايهتى ئهدا كه جگه لهو خواوهندو پهرستراويكى كه نىيه، ههروهها فريشتهكانو ئههلى عيلمو زانستيش ـ ههر يهك به شيوهيهك ـ شايهتى ئهدهن، ئهو خوايهش عهدالهتودادگهريى به جى دههينى». ( فمن يَعملْ مثقالَ ذرة خيراً يَرهُ* ومن يَعملْ مثقالَ ذرّة شرّاً يَرهُ).(الزلزلة/ 7 ـ 8)يانى: «ههركهس مسقاله زهررهيهك كارى خيرو چاكه بكات ئهيبينيتهوه* ههر كهسيكيش ميسقاله زهررهيهك كارى شهرو خراپه بكات ئهيبينيتهوه». ( وكُلَّ إنسان ألزمناه طائرهُ في عُنقهِ ونُخرج له يومَ القيامةِ كتاباً يلقاهُ منشوراً).(الاسراء/ 13)يانى: «كارو كردهوهى ههر ئينسانيكمان بهگهردنيدا ههلواسيوه، روژى قيامهتيش نامهو دهفتهريكى بو دهرئههينين كه بهئاوهلايىو پهخش كراوى له بهرامبهر خويدا ئهيبينيتهوه». ( كلُّ امرىء بما كَسَبَ رَهينٌ).(الطور/ 21)يانى: «ههموو ئينسانى ديلو بارمتهى كاروكردهى خويهتى». ( لايُكلِّفُ اللهُ نَفْساً إلاّ وُسْعَها لها ماكسبَتْ وعليها مااكتسبتْ).(البقرة/286)يانى: «خوداوهند تهكليف لهكهسى ناكا مهگهر بهئهندازهى توانايى كهسهكه، ئينسانيش ههر كاريك ـ ى چاك ـ ئهنجام بدا بو خويهتىو، ههر كاريك ـ ى خراپ ـ يش ئهنجام بدا له دژى خويهتى». ( ثمّ تُوفّى كلُّ نفس ما كَسَبَتْ وهم لايُظلمون).(البقرة/ 281)واته: «ئهوسا ههركهسى ههرچى كردبى به تهواوى پيى ئهدريتهوهو زولمو ستهم له هيچ كاميان ناكريت». ( ولا تُجْزَوْنَ إلاّ ما كُنتُم تعملون).(يس/ 54)يانى: «جگه لهوهى ـ له دنيادا ـ ئهنجامتان ئهدا پاداشتو جهزايهكى تر نادريتهوه». ( مَن جاءَ بالحسَنةِ فَلَهُ عَشْرُ أمثالِها ومَنْ جاءَ بالسِّّيئةِ فلا يُجْزى إلاّ مِثْلَها وَهُم لايُظلَمون).(الانعام/ 160)واته: «ههركهسى چاكهيهك بكات ده بهرابهر پاداشتى ههيه، ههر كهسيش خراپهيهك بكا بهئهندازهى خراپهكهى نهبى سزا نادرى، ـ ئهوهش بزانن ـ زولم له هيچيان ناكريت». يهكيك لهو باسو بابهتومهسهله گرنگو سهرهكى يانهى كه زانايانى عهقيدهو فيقهو بيرى ئيسلاميى لهسهر دوواون، مهسهلهى تهكليفو عهدالهتوجهزايه،وه پهيوهندى ئهم مهسهلانه بهريخستنى رهفتارو كومهلگهو، پابهنديتى له ژيانداو، پيك بهستنهوهى ههموو ئهمانه به پيودانگهكانى عهدالهتى ئيلاهى يهوه له جيهانى دنياو جيهانى ئاخيرهتدا. بهر لهههر شتى باشتر وايه ههر يهك لهم سى زاراوه عهقائيدى يه پيناسه بكهين، كه بريتى بوون له زاراوهى: تهكليف، عهدالهتو دادگهريى، جه زاو پاداشت، وهك پيشه كييهك بو پيناسه كردنى پهيوه ندى نيوان عه دالهتوپاداشت. واژه ى «تكليف» له زماندا له ريشه ى («كُلفة»وه، كه به ماناى سهختىو مه ينه تىو مه شه قهته، وه رگيراوه. «ته كليف»يش به ماناى: فه رماندانه به كاريك كه زه حمهت بخاته سهرشانت. تهكليف به شتيك ئه لين كه پاداشتو سزاى به دوواوه بيت. له عورفى زانايانى كهلاميشدا به ماناى: ناردنى كه سيكه كه ئيتاعهت واجب بى له شتيكدا كه زه حمهتومه ينه تى تيايه له سه ره تاوه، به مهرجى پى راگه ياندن)(1) . ــــــــــ 1 ـ مجمع البحرين/ الطريحى.
لهمهوه تيئهگهين كه تهكليف له شهريعهتى ئيسلامى دا بريتى يه: (لهو شته ى كه ئه نجام دان يا ئه نجامنه دانى له ئينسان داواكراوه، كاريك كه جه زاو پاداشتى به دوواوه يه). وهك نويژو، روژوو و، جيهادو، حه ججو، زه كاتو، فه رمان به چاكهو، نه هى له خراپهو، پاكو خاوينىو، ده سهه لگرتن له كاره حه رامو قه ده غه كراوه كانى وهك زولمو ستهمو، غه يبهتو، زيناو، سووخورىو، دزىو، خواردنهوه ى مه ىو... گه لى شتى كه. كه بيگومان هه موو ئهم كاروكردارو خوگيراندنهوانهو نموونه كانى تريان كومه لى ئه ركو ته كليفى ئهوتوين كه هه موويان تهلاشو كوششو زه حمهتومه ينه تى جه سته يىو ده روونى يان پيويستهو به بى كوششو زه حمهتوخوماندوو كردن نايه نه دىو راناپه رين، بهلام ئهوه نده هه يه كه تهواوى ئهم ئهركو تهكليفانه له سنوورى ده سهلاتو توانايى مرويى دانو له وزهو حهوسهلهى مروف بهدهر نين، لهم بارهيهوه خواى گهوره فهرموويه تى: ( لايُكلفُ اللهُ نفساً إلاّ وسعَها).(البقرة/ 286)يانى: «خوداوه ند تهكليف له كهسى ناكا مهگهر به ئهندازه ى ده سهلاتو توانايى كه ى». لهبهر ئهمه ئهو بريارو ئهحكامانهى ئهركو تهكليفهكانى سهر شانى مروف ديارى ئهكهن پييان ئهوترى «ئهحكامى تهكليفى»، يانى ئهو ئهحكامانهى كه ئهركو تهكليفهكانى سهرشانى مروف ديارى ئهكهن له ژياندا، ئهحكامهكانيش بريتين له: 1 ـ الوجوب.2 ـ الاستحباب.3 ـ الحرمة.4 ـ الكراهة. بهلام حوكمى «الاباحة» لهو رووهوه كه هيچ سهختىو مهينهتييهكى تيا نىيه ههندى له زاناكان قسهوباسيان ههيه له سهرى لهو رووهوه كه ئايا به يهكى له ئهحكامهكانى دابنين يان نا. جا با بيينه سهر باسو پيناسهى عهدالهتو دادگهرى، زانايانى عهقائيد «عهدل»يان بهم شيوهيه پيناسه كردووه: (مهبهست له عهدالهت: پاكىو دوورى خواى تهعالايه له كارى زشتو ناشيرينو، شيواندنى واجب)(1). ـــــــــــ 1 ـ شرح الباب الحادى عشر للعلامة الحلى/ المقداد السيورى / ص 25.
وهك ئهشزانين يهكى له بنهماو پايه ئيسلامييهكان له بيروباوهرى ئينسانى موسلماندا ناسرانى خوايه به سيفهتى «عهدالهتى موتلهقو بى سنوور». زاراوهى «عهدا لهت»يش به ماناى: پاكىو دوورى خواى تهعالايه له كارى زشتو نالايق به خوا، وهك ئهوه ى خواى ته عالا تهكليفى شتيك بكات له خه لك كه له تاقهتوتواناو حهوسه له ياندا نه بى، ياخو وهك ئهوه ى زيانو زه ره ريان پى بگه يه نى بى ئهوه ى شايستهو موسته حه قى ئهو زه ره ره بن، وهك ئهوه ى زوريان لى بكاتو ناچاريان بكا به ئه نجامدانى كاريكو پاشانيش سزايان بدا له سه رى، ياخو كارى واجب بشيوينىو تيكى بداتهوه، وهك ئهوه ى وه فا بهو به لينانهى خوى نهكات كه فه رموويه تى به جى يان دينى، وهك وه عده دانى به سزاو وه عده دانى به پاداشتو سهواب، لهم حالهته شدا چاكه كارو وخراپه كار وهك يه كيان لى بىو فه رقيان نه بىو مافه كان بزر ببنو بفهوتين، كه بيگومان هه موو ئه مانه زولمن بو خواو، زولميش له خوا به دووره.ئه مينيتهوه «جه زا»، جه زاش له زماندا به ماناى: جيبه جى كردنو دانهوه ى پاداشته، وهك جيبه جى كردنى قه رزو پاداشت دانهوه لهبهرامبه ر كاريك دا. ئيستا كه ماناى ته كليفو عه دالهتوجه زامان بو روون بوتهوه، بيگومان ماناى وجوبو واجب بوونى جه زاو، وجوبو واجب بوونى روژى ئاخيره تيشمان بو روون ئه بيتهوه، چونكه قيامهتوئاخيرهت جيهانى وه رگرتنهوهو دانهوه ى جه زاو پاداشته له سهر كاروكردهوهو نيازو مه رامو نييهتووه فاكردن به به لينى خودايى. كهوابوو ناردنى فرستادهو پيغه مبه رانى خواو باوه ر پى هينانيانو، ره فتار كردن به شه ريعهته ئيلاهى يه كانو، به جى هينانى ئه ركو ته كليفه كانى سه رشانو، شان خستنه ژير بارى زه حمهتو مه ينه تىو سه ختى كيشان، هه موو ئه مانه ئه ركنو جه زاو پاداشت ئه خوازن. كه به بى ئه مه ئينسانى چاكه كارو ئينسانى خراپه كار وهك يه كيان لى دىو ئهو كاته جياوازى يه كيان نابىو مافه كان ئهفهوتين، وه عدو وهعيدى خوداييش به پاداشتو سزا نايهته دى، له حاليكا كه ئه بى بيته دى تا مافى كه سيك نه فهوتىو چاكه كارو خراپهكار وهك يهكيان لى نهيهت. ئه مانه هه موو شيوه كانى زولمن، زولميك كه له خواوه به دووره، چونكه خوا خوى زورباش ئه زانى كه ئه مانه زولمنو زولميش پيچهوانهى عه داله تى خوايه، له حاليكا كه خوا تواناى هه يه به سه ر هه موو كاريكداو ئه توانى وه فا بكا بهو به لينو په يمانهى له سه ر خوى بريوويه تى يهوه، ئيدى بو زولم بكاتو بو به لينى خوى به جى نه هينى، ههر ئه مه يه ئهو شته ى كه زانايانى كهلام به «واجب» له قه له ميان داوه، واته له سه ر خوا پيويسته ههرچى فهرمووه به جيى بينى، چونكه ئه گه ر به جى يان نه هينى زولمه، خوايش زور له زولم به دووره. له مهوه تيئه گه ين كه جيهانى ئاخيرهت جيهانى جه زاو پاداشت دانهوهو وه فا كردنه به وهعدو په يمانى ئيلاهى، بهو پييه ى كه دنيا خانهى ئه ركو تهكليفو كرداره، ئاخيره تيش خانهى جه زاو دانهوه ى پاداشتى ئه ركو كاره كانى دنيايه. بى شك حيكمه تى خوا واى پيويست كردووه ئينسان به چه ند قوناغيكدا تيپه رى تا سه ره نجام له جيهانى ئاخيره تدا ئوقرهو ئارام بگرى، بى گومان سيسته مى ئوقره گرتنو ژين به سه ر بردن لهو جيهانه شدا به ستراوه به دانهوه ى جه زاو پاداشت له سه ر كاره كانى جيهانى دنيا. خواى گهوره ئينسانى له گلى زهوى خه لق كردووهو، ئهم ئينسانهش به گه لى قوناغى جياجيادا تيپه ريووه تا بوته ئينسان، ژيانى ئهويشى جورى ريك خستووه كه به گويره ى سيستهمو ياساى ره چه لهكو ويراسى بروا به ريوه، ئهو ياساو سيسته مه ره چه له كايه تييه ى كه له جيهانيكى كه دا گه شه ئه كاو ته كامول په يدا ئه كات له ئه نجامى تيپه راندنى چه ندين قوناغدا وهك قوناغى نوتفهو پاشان قوناغى پارچه خوينيكى به ستراوو ئينجا قوناغى پارچه گوشتو دواتر قوناغى پيكهاتنى په يكه ره ى ئيسكىو به دوايدا به گوشت داپوشرانى په يكه ره ئيسكى يه كهو له دواى هه موو ئهم قوناغانه به بهردا كردنى روحوگيان، واته پيكهاتنى ئينسان به مانا ئينسانى يه كه ى، چونكه به بى روحو گيان ئينسان حه قيقهته ئينسانى يه كه ى په يدا ناكاتو بوونى به دى نايهت. قورئانيش باسى هه موو ئهم قوناغه ى بو كردووينو ئهفه رمووى: ( ولَقَدْ خَلَقْنا الانسانَ مِن سُلالة من طين* ثُمّ جَعَلْناهُ نُطفَةً في قَرار مَكين* ثُمّ خَلَقْنا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنا العَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنا المُضْغةَ عِظاماً فَكَسَوْنا العِظامَ لَحْماً ثُمّ أنْشأناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللهُ أحْسَنُ الخالِقين* ثُمّ إنَّكُم بَعْدَ ذَلِكَ لَميّتُون* ثُمّ إنَّكُم يَوْمَ القِيامةِ تُبْعَثُون).(المؤمنون/ 12 ـ 16)يانى: «ئيمه ئينسانمان له گليكى رووتو خالس درووست كرد* پاشان كردمانه نوتفه يهكو له شوينيكى پتهوو قايم (ره حه مى ژن)دا قه رارمان دا* دواتر نوتفه كه مان كرده پارچه خوينيكى به ستراو، پارچه خوينه كه شمان كرده پارچه گوشتيك، پاشان پارچه گوشته كه شمان كرده كومه له ئيسكيكو ئهوجا ئيسكه كانيشمان به گوشت داپوشى، له دواى ئهمانه خه لقيكى ترمان لى پيك هينا (واته خه لقيكى ترمان كرد به به ريدا)، كهوابوو گهورهو مه زنه ئهوخوايه ى كه چاكترينى خولقينه رانه* پاشان له دواى ئه مه هه مووتان ئه مرنو* دواتر له روژى قيامه تا هه مووتان زيندوو ئه كرينهوه». ئا بهم چه شنه ئينسان له جيهانى زيدان (ره حهم)دا به گويره ى كومه لى ياساو قانوونى ئالوزى سرووشتيى ته كامول په يدا ئه كاو قوناغه كانى پيكهاتنى خوى ئه پيوى تا بيته ناو ژيانى سه ر رووى زهوىو، پاشان بو جيهانى ته كليفو كاركردن به گويره ى كومه لى ياساو سيستهمو شه ريعه تيكى ديارى، تاوه كو له دواى ئه مهش رهوانهى جيهانى به رزهخ بكرى، كه يه كه مين مه نزلو قوناغى جيهانى ئاخيرهته. جيهانى به رزهخ، ئهو ره حه مه ى كه ئينسان ئه گريته ئاميز تا كاتى زيندوو بوونهوهو راگوستنهوه بو جيهانى هه ميشه يىو هه تاهه تايى، جيهانى جه زاو دانهوه ى پاداشت تا بو هه تاهه تايى تيايدا ئوقره بگرى، به مهش; يانى به ديدارى خوا مه ينه تىو ماندوو بوون كوتايى دىو فه رمووده كه ى خواش ديته دى كه فه موويه تى: ( إنّا لله وإنّا إليه راجعون).(البقرة/ 156)له مهوه به روونى ده رئه كهوى كه خه لكيى ههر له كاتى گله كه ى زهوى يهوه تا ئه گا بهوه ستانى كوچو گه شته كه بو جيهانى ئاخيرهت درووست كراون، بويه قورئانيش جيهانى ئاخيره تى به «دار القرار» واته «خانهى سرهوتن»ى له قه لهم داوهو واى ناو بردووه، چونكه كوتايى ريگاو دواقوناغى سرهوتنو ئارام گرتنه، ژيانى راسته قينهى ههتاههتاييش ئهوه. خواى گهوره ئهفهرموويت: ( وإنَّ الاخرةَ هي دارُ القَرار).(غافر/ 39) يانى: «به حه قيقهت كه ئاخيرهت مه نزلگاى سرهوتنو ئارام گرتنه».( وإنَّ الدّارَ الاخِرَةَ لَهيَ الحَيَوانُ* لَوْ كانُوا يَعْلَمُون).(العنكبوت/64)يانى: «ژيانى راسته قينه ههر سه راو مه نزلگاى ئاخيرهته گه ر بيانزانيايه». كهوابوو جه زاو پاداشت به نده به عه داله تى ئيلاهى يهوه، بروابوونيش به جه زاو پاداشت بروابوونه به عه دالهتوحيكمه تى خوا. ههروهك بوونى جه زاى ئاخيرهتوئيمان پى هينانيشى يه كه مين هانده ره بو ئه نجامدانى كارى چاكهو راستكردنهوه ى رهوشتو ره فتار له ژياندا. چونكه ئه گه ر جه زاو پاداشتى ئاخيرهت نه بوايه تهكليفى ئيلاهيى هيچ مانايه كى نه ئه بوو، ههروهك مروقيش هاندهريكى بهدى نه ئهكرد بو ئه نجامدانى كارى چاكهو ده سهه لگرتن له كارى خراپه مهگهر بهو ئه ندازه يه ى كه زاتو كه سيتىو «فرد»ايه تييه كه ى بو بپاريزىو سهرى بو بهيليتهوه. لهبهر ئه مه ئيمانو بروا بوون به جيهانى ئاخيرهت هوكارو فاكته رى كاريگه ره له يه كخستنى نيوان به رژهوه ندييه كانى تاكو كومهلو راستكردنهوه ى ره فتارو ئاو دانكردنهوه ى ژيان به عه دالهتودادگه رىو چاكه. بهم پى يه ده رئه كهوى كه په يوه ندييه كى ته شريعىو ته كوينى ياساو سيسته مى جيهانى دنيا به جيهانى ئاخيرهتهوه ئه به ستيتهوه، ههروهك كارو كرداريش له جيهانى دنيادا به نده به سرووشتى ژيانى جيهانى ئاخيرهتهوه. ئا بهم چه شنه تيئه گه ين كاتى كه ئينسان له دنيادا كارى چاكه ئه كات بو ئهوه يه ژيانيكى به ختهوه ر له جيهانى ئاخيره تدا بو خوى ده سته به ر بكاو، شيوهو چونيه تى ژيانى خوى لهويدا ديارى بكات. قورئانيش ئه مه ى خستوته به رچاوو ئهفه رموويت: ( مَنْ كَفَرَ فَعَليْهِ كُفْرُهُ ومَن عَمِلَ صالِحاً فَلانفُسِهِم يَمْهَدونَ).(الروم/ 44)يانى: «ههر كهس كوفرى كرده پيشه كوفره كه ى به زيانى خوىو له دژى خوى كردوويه تى، ئهوانه شى كه كاريكى چاكو شايسته يان ئه نجام داوه به سوودى خويانو له قازانجى خويان ريگا ته خت ئه كهن». ( ولِكُلٍّ درجاتٌ مِمّا عَمِلوا وَما رَبُّكَ بِغافل عَمّا يَعْمَلونَ).(الانعام/ 132)يانى: «ههريهك لهم دوو ده سته تاقمه چه نده ها پله ى جياجيايان هه يه لهو كارو كردهوانه دا كه كردوويانه، په روه ردگارى تو غافلو بى ئاگا نى يه لهو كاروكردهوانهى كه ئه يكهنو ئه نجامى ئه دهن». بيگومان ئهم ئاگادارىو هوش به بهرنانه پال به مروقهوه ئه نى تى فكريت له چونيه تى درووست بوونى خوىو، له سه ره تاى كوچو گه شته كه ىو كوتايى قوناغو مه نزله كه ى. تيفكرى لهوه ى كه سه ره تا گل بووهو پاشان نه ژاديكى مرويى لى كهوتوتهوه، سه ره تا نوتفه يهك بووهو پاشتر بوته پارچه خوينيكى به سته لهكو ئينجا بوته پارچه گوشتيكو، دواتر قالبيكى مرويى (لهش ولار) پيكهاتوو له په يكهره يه كى ئيسكىو گوشتىو، پاشان به به ردا كردنى روحو، له دواى ئه مانه له دايك بوون بو ژيانى سه ر زهوىو دواتر مردنو پاشان به رزهخو ئينجا زيندووبوونهوهو ئهوسا ليپرسينهوهو له دواى هه موو ئه مانه سرهوتنو ئوقره گرتنى هه تاهه تايى له جيهانى نه مرى دا، كه لهم رهوتو ريپيوانه ته كامولىيهىو لهم گهشته سهختو مه ينهتباره شيدا به گويره ى فهرموودهكه ى خوا هاتووه رى ى كردووه كه ئهفهرمووى: (إنّا لله وإنّا إليه راجعون).(البقرة/ 156)( يا أيُّها الانسانُ إنَّكَ كادحٌ إلى ربِّكَ كَدْحاً فملاقِيهِ).(الانشقاق/ 6)يانى: «ئه ى ئينسان تو به ره نجو تهلاشو خوماندوو كردن رووهو په روه ردگارت رى ئه كه ى،كهوابى ههر پيى ئه گه يتو به ديدارى ئه گه يت». ئهوسا له جيهانى هه تاهه تايى دا به دليكى ئارامو ئاسوودهوه ئه سرهوى گه ر له ئه هلى ده ربارى خوداوه ندو له نزيكانى ئهو بىو له ئه هلى نازو نيعمه تى به هه شت بى: (في مَقعد صِدْق عنْدَ مَليك مُقْتَدِر).يان به رهو دوورىو ئاگرى دوزهخ په رت ئه كرى گه ر له ئه هلى عه زابو ئه شكه نجهو له ريزى سياچاره كان بيت. هه موو ئهم ريگايهش ده ست پى ئه كاو ئه رواو كوتايى دى به پيى ويستى قانون ياساى عه داله تى ئيلاهيى، به ههرچى كه تيايدايه له خوشىو ناخوشىو مه ينه تىو به ختهوه رى، چونكه ئينسان له دنيادا ئازادىو سه ربه ستىو مافى هه لبژاردنى دراوه تى تا چاره نووسو سه رنويشتى خوى له جيهانى ئاخيره تا بسازينيت. ( إنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إمّا شاكراً وإمّا كَفُوراً).(الانسان/ 3)يانى: «ئيمه ريگاكه مان نيشانى ئينسان داوه جا يا ئهوه يه شوكرانه بژيرو سوپاسگوزاره يان ئهوه كوفرويژو ناسوپاسه». ( وَهَدَيْناهُ النّجْدَين).(البلد/ 10) يانى: «ئيمه ههردوو ريگاكه مان نيشانى مروف داوه».( وَنفْس وما سَوّاها* فألْهَمَها فُجُورها وتَقْواها).(الشمس/ 7 ـ 8)يانى: «قه سهم به روحو نه فسو حه قيقه تى ئينسانىو بهوه ى كه روحى ئينسانى سازاندو پاشان كاره گوناهه كانو پاريز له كاره گوناهه كانى ئهوى پى ئيلهام كرد». ئينسان له گهل ئهوه دا مافى هه لبژاردنو سه رپشكيتى دراوه تى له سه روو تاقهتوتوانايى خوى ته كليفى شتيكى لى نه كراوهو ئه ركيك نه خراوهته سه رشانى كه نه توانى رايپه رينى، به لكو هه ميشه لوتفو ره حمهتوسوزى ئيلاهيى له گه لدايهو، ده رگاى تكاو توبهو ليبوردنى خواى گهوره ى به روودا ئاوهلايه، به مهش هه ميشه ئوميدى له دلايه.
|
|||||
|
|