ئافره‌ت‌و ئابوورى خيزان

 

يه‌كيك له گيروگرفته ئه‌ساسييه‌كانى كومه‌لگه‌ى مرويى مه‌سه له‌ى دارايىو داهاتو ده‌رامه‌تى شه‌خسىو جه ماعىو مه‌سه له‌ى چونيه‌تى پارسه نگ كردنى نيوان داهاتو خه‌رجىيه‌، كه ئه‌مه‌ش خوى له خويدا ئابوورى خيزان‌و موازه نه‌داراييه‌كه‌ى ئه‌ويش له بوارى داهاتو خه‌رجى دا ئه‌گريته‌وه‌و ئه‌م گيروگرفته ئه‌ساسييه‌ى كومه‌ل به سه‌ر ئه‌ويشدا ئه‌شكيته‌وه، بو نموونه زياده‌ره‌وىو له خورا به فيرودانى خواردن‌و خواردنه‌وه‌و جل‌و به‌رگو كه لوپه لى ناومال‌و شته زينه‌تىيه‌كان‌و ئه‌و شتانه‌ى كه پييان ئه‌وترى «كماليات»ى مال خوى له خويدا يه‌كيكه له خه‌ته‌رناكترين گيروگرفته‌كانى ئينسان، چونكه له‌م كاره دا بى به‌رنامه‌يى يه‌ك له خه‌رجو مه‌سره فدا به دى ئه‌كرى كه له زور حاله تا ئه‌م خه‌رجو مه‌سره فه ناگونجى له گه‌ل داهاتو ده‌رامه‌تى خيزانه‌كه دا، كه ئه‌مه‌ش سه‌ره نجام ئه‌بيته هوى شه‌ل‌و په‌ت كردنى ئابوورى خيزان‌و به فيرو چوونى ئابوورى نه‌ته‌وه‌و ده‌وله‌ت‌و ئاكام دارووخاندنى. وه بو ئه‌وه‌ى پارسه نگى ئابوورى كومه‌ل راگيرو كونترول بكرى، ئيسلام كومه‌لگه‌ى مرويى بانگهيژ كردووه بو ده ست گرتنه‌وه‌و ميانه‌ره‌ويى له خه‌رجىو مه‌سره فداو، ئيسراف‌و زياده‌ره‌وى حه‌رام كردووه وه‌ك چون رژديىو پيسكه يىو ره زيلىو مه‌حروم كردنيشى حه‌رام كردووه.

يه‌كيك له گيروگرفته ئه‌ساسييه‌كانيش له بوارى خه‌رجى دا مه‌سه له‌ى مه‌سره‌ف‌و بودجه‌ى خيزانه كه ئافره‌ت له‌م بواره دا ئه‌ركيكى زور گرنگى له ئه‌ستودايه، ئه‌ويش مه‌سئولييه‌تى ريكخستن‌و كونترول كردن‌و دياريكردنى ئه‌ندازه‌و چونيه‌تى مه‌سره‌ف‌و دابه شكردنى بودجه‌ى خه‌رجيى خيزانه.

شه‌ريعه‌تى ئيسلامى به شيوه‌يه‌كى موتله‌ق هه‌موو ئه‌و بنه‌ما گشتىيانه‌ى داريژاوه كه پيويستن بو به‌ريوه بردنى مه‌سره‌ف‌و خه‌رجى، هه‌روه‌ك به شيوه‌يه‌كى ديارييش سيسته‌م‌و به‌رنامه‌يه‌‌كى ئه‌ساسيشى ديارى كردووه بو مه‌سره‌ف‌و خه‌رجيىو بودجه‌ى خيزان، ليره دا چه‌ند ئايه تيك له ئايه‌ته‌كانى قورئان كه له‌م بواره دا هاتوون به نموونه ئه‌هينينه‌وه، له‌وانه ئه‌و ئايه‌ته‌يه‌كه قورئان تيايدا وه سفى به‌نده‌كانى خوا ئه‌كاتو تيايدا به‌رنامه‌ى درووستى ئه‌م به‌ندانه‌ى خواى له بوارى مه‌سره‌ف‌و خه‌رجى دا روون كردوته‌وه‌و خه لكى بانگهيژ كردووه بو چاولى كردنىو ئيلتيزام پيوه كردنى، چونكه بو خوى نموونه‌ى به‌رزى خوراگرتن‌و پابه‌ندىو ئيلتيزامه، خواى گه‌وره ئه‌فه‌رمويت:

(والّذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواماً).(الفرقان/67)

دووباره قورئان له چه‌ند شوينيكى تردا ئيسراف‌و زياده‌ره‌وىو ويل خه‌رجيى حه‌رام كردووه‌و به توندى ته ئكيدى له سه‌ر ئه‌كاته‌وه كه نابى ئه‌م كاره بكريت، خواى گه‌وره ئه‌فه‌رمويت:

(وكلوا واشربوا ولا تُسرِفوا).(الاعراف/ 31)

وه ياخو ئه‌فه‌رمويت:

(وآتِ ذا القربى حقّه والمسكين وابن السّبيل ولا تبذِّر تبذيراً* إنّ المبذِّرين كانوا اخوان الشّياطين وكان الشيطان لربِّه كفوراً).(الاسراء/ 26 ـ 27)

وه يا وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌م ئايه‌ته دا فه‌رموويه‌تى:

(ولاتجعل يدك مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كلّ البسطِ فتقعد ملوماً محسوراً). (الاسراء/ 29)

وه يا وه‌ك ئه‌وه‌ى كه ئه‌فه‌رمويت:

(أسكنوهنّ من حيثُ سَكنتُم مِن وُجْدِكُم وَلا تَضارُوهُنَّ لِتُضَيِّقوا عَلَيهِنّ وَإن كُنّ أُوْلاتِ حَمْل فَأنفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإنْ أَرْضَعنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْروف وَإنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى* لِيُنْفِقْ ذُو سَعَة من سَعَتِهِ وَمَن قَدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمّا آتاهُ اللهُ لايُكَلِّفُ اللهُ نَفْساً إلاّ ما آتاها سَيَجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْر يُسْراً).(الطّلاق/ 6 ـ 7)

به‌م چه‌شنه بنه‌ما گشتييه‌كانى بودجه‌ى خيزان‌و خه‌رجىو مه‌سره‌ف له دوو چوارچيوه دا له بوارى مووچه به‌ندىو په‌روه‌رده‌و رينومايى ئه‌خلاقى دا دينه ديارى كردن، ئه‌و دوو چوارچيوه‌يه‌ش چوارچيوه‌ى كومه‌لايه‌تىو چوار چيوه‌ى خيزانىيه‌.

رولى گرنگى ئافره تيش له هه‌لسوراندنى كاروبارى ناومال‌و سه‌رپه‌رشتى كردنى ئابوورى مالدا ده‌رئه‌كه‌وى له‌رادده‌ى مالداريتىو خه مخوريى ئه‌ودا كه چون ده ست به سامان‌و دارايى خيزانه‌وه بگرىو ميانه‌ره‌وى له به‌ر بگرى له مه‌سره‌ف كردن‌و كرينى «كماليات»و شتومه‌كى زينه‌تىو، به ته نگ ئه‌وه‌وه بى كه له خورا ئه‌و دارايىيه‌ به فيرو نه‌چى له پيناو حه زى خوده‌رخستن‌و شانازى كردن به‌وه‌ى كه گوى ى له خه‌رجو مه‌سره فى زياده نىيه‌‌و، ده ست له خه‌رج كردن‌و كرينى هيچ شتيك نه‌گيريته‌وه.

چونكه دايك ئه‌گه‌ر مالدار بى ئه‌توانى به شيك له ده سكه‌وتو داهاتى خيزانه‌كه‌ى پاشه كه‌وت بكاتو ئه‌ركى قه‌رزو قوله له سه‌ر شانى ميرد سووك بكا به كه مكردنه‌وه‌ى برى مه‌سره فى خيزانو، ئه‌توانى ته ئسيريش بكاته سه‌ر مناله‌كانىو ته نانه‌ت ميرديش بو دانانى نه‌خشه‌و به‌رنامه‌يه‌‌كى ريكوپيك‌و مامناوه‌ندى بو خه‌رجو مه‌سره فى خيزان، به‌رنامه‌يه‌ك كه بتوانى ته‌وازونى نيوان برى داهاتو ده‌رامه‌تى خيزانه‌كه‌و برى خه‌رجو مه‌سره فه‌كه‌ى راگير بكاتو ناچار نه‌بن په نا ببه نه‌به‌ر قه‌رزو قوله.

ويل خه‌رجىو ده ست پيوه نه‌گرتن‌و زياده‌ره‌وىو مه‌سره فى زياده‌ى بى جىورى له خيزاندا شوينه‌وارى خراپى له دوايه‌و، ئه‌م شوينه‌واره خراپه‌ش ته نها به سه‌ر خيزاندا ناشكيته‌وه، به‌لكو به سه‌ر بارى گشتيى ئابوورى كومه‌ل‌و ده‌وله‌تيشدا ئه‌شكيته‌وه، چونكه له‌م حاله‌ته دا به هوى ئه‌وه‌ى كه ريژه‌ى مه‌سره‌ف‌و ريژه‌ى سه‌رف بوونى كالاو شتو مه‌ك زور ئه‌بى هيزو توانايى كرينيش له بازاردا سه‌ر ئه‌كه‌وى، به مه‌ش نرخى پاره‌و نه‌ختينه دائه‌به زىو له به‌رامبه‌ردا نرخى كالاو كه لوپه‌ل‌و كه‌ره سته خه ده ماتييه‌كان به‌رز ئه‌بيته‌وه، ئه‌وسا له ئه‌نجامى دابه زينى نرخى پاره‌و به‌رزبوونه‌وه‌ى نرخى كالاو كه لوپه ليش ريژه‌ى مه‌حروومييه‌ت له كومه‌لدا زياد ئه‌بىو ژماره‌ى هه‌ژارو ده سكورته‌كان له به‌ريكه‌وه هه‌لئه‌كشىو زورتر ئه‌بى، له‌م حاله‌ته دا خيزانه‌كان ناچار ئه‌بن بو دابين كردنى ژيانى روژانه‌يان بكه‌ونه قه‌رزو قوله‌و ده‌رده سه‌رىو گيروگرفتى كومه‌لايه‌تىيان بو بخولقيت. ئه‌مه‌جگه له‌وه‌ى كه دراويش تووشى حاله‌تى ئاوسانى نه‌ختينه‌يى ديتو چه‌ندين گيروگرفتى سياسىو ئه‌منىو ئه‌خلاقى له ئه‌نجامى نائارامى بارى ئابوورى له ولاتدا سه‌رهه‌لئه‌ده‌ن‌و به چه‌ندين ته نگو چه له مه‌ى ترى لى په يدا ئه‌بى.

به‌م هويه‌وه، رووناك كردنه‌وه‌ى ئافره‌ت‌و ته‌رخانكردنى چه‌ند به شيكى تايبه‌ت له به‌رنامه‌و پروگرامى خويندن بو ئابوورى مالدارى ئيسلامىو، رووناك كردنه‌وه‌و فير كردن‌و بارهينانى ئافره‌ت له سه‌ر ميانه‌ره‌وى له خه‌رجىو مه‌سره‌ف‌و داريژانى به‌رنامه‌ى بودجه‌ى خيزان رولى كاريگه‌ر ئه‌بينى له سازاندنى بارى ئابوورىو دوورخستنه‌وه‌ى له گيروگرفته‌كان، به تايبه‌ت گيروگرفتى گرانىو بى به‌ش بوونى چينى ده ستكورتو هه‌ژاران له ساده ترين پيداويستيه‌كانى ژيان.

به‌م چه‌شنه ئافره‌ت له ريگه‌‌ى رينومايى كردنى خيزان‌و ريكخستن‌و نه‌خشه دانان بو كاروباره ئابوورييه‌كانىو به كار هينانى شيوه‌ى ميانه‌ره‌وى له خه‌رجى دا به گويره‌ى پروگرامى قورئان‌و بانگهيژه پر له حيكمه‌ته كه‌ى هاوكارىو به‌شدارى له درووستكردنى كومه‌لدا ئه‌كاتو رولى شايسته‌و به رچاوى تيا ئه‌گيريت. جا با ئافره تيش وه‌ك سه‌رپه‌رشتكارو چاوديريكى ماله ميردو به‌رپرسيار له مالى ميردى وه‌ك له حه ديسه پيروزه كه دا هاتووه، ئه‌ركو مه‌سئولييه‌تى سه‌رشانى خوى به چاكى راپه‌رينىو دريغى له جيبه جى كردنى دا نه‌كات.

كاركردن‌و شه‌ريعه‌تى ئيسلامى

شه‌ريعه‌تى ئيسلامى بانگهيژى بو كارو كوشش كردووه‌و، به خه‌ستيش له چه‌ندين ده‌ق‌و چه مكو هه‌لويستى عه مه‌لى دا ته ئكيدى له سه‌ر كردوته‌وه‌و ئينسانى هان داوه بو كار كردن‌و خوماندوو كردن. بو نموونه له‌م باره‌يه‌وه خواى گه‌وره ئه‌فه‌رمويت:

(هو الذي جعل لكم الارض ذلولاً فامشوا في مناكبها وكلوا من رزقه وإليه النّشور).(الملك/ 15)

ديسان ئه‌فه‌رمويت:

(فإذا قُضيت الصّلاة فانتشروا في الارض وابتغوامن فضل الله).(الجمعة/10)

هه‌ر له باره‌ى كارو كوششه‌وه له ئايه تيكى تردا ئه‌فه‌رمويت:

(وابتغ فيماآتاك الله الدّار الاخرة ولا تنسَ نصيبك من الدّنيا).(القصص/77)

شه‌ريعه‌تى ئيسلامى وه‌ك به گه‌رميى بانگهيژى بو كارو كوشش‌و به‌رهه‌م هينان كردووه، هه‌روا جياوازىو ته‌بايى نيوان هيزو وزه‌و توانايىيه‌ مروييه‌كانيشى روون كردوته‌وه‌و فه‌رموويه‌تى كه زه‌رووره‌تى ته‌كامول پيويستى به ئالوگوركردنى سوودو به‌رژه‌وه‌ندييه‌كان هه‌يه له نيوان تاكه‌كانى جورى مروقايه تيدا، له‌م باره‌يه‌وه خواى گه‌وره ئه‌فه‌رمويت: (ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتّخذ بعضهم بعضاً سخريّاً).

(الزخرف/ 43)

جا هه‌روه‌ك كه قورئان ته ئكيدى له سه‌ر كارو كوشش‌و به‌رهه‌م هينان‌و گورينه‌وه‌ى به‌رژه‌وه‌ندىيه‌كان كردووه، پيغه مبه‌رى به‌رزى ئيسلاميش(ص) كارو كوشش‌و به‌رهه‌م هينانى به جيهادو خواپه‌رستىو عيباده‌ت له قه له‌م داوه، له‌م باره‌يه‌وه له پيغه مبه‌رى خواوه(ص) ريوايه‌ت كراوه فه‌رموويه‌تى:

(الكادّ على عياله كالمجاهد في سبيل الله)(1). يانى:

ــــــــــــ

1 ـ الكافى / الكلينى/ به رگى 5 / كتاب المعيشة / ل 67.

 

«كه سيك كه‌ ره نج بو مال‌و منالى خوى ئه‌داتو كارو كاسپىيان بو ئه‌كات وه‌ك ئه‌و موجاهيده وايه كه جيهاد له ريگه‌‌ى خوادا ئه‌كات».

هه‌روه‌ها فه‌رموويه‌تى: (العبادة سبعة أجزاء أفضلها طلب الحلال)(1). يانى: «خواپه‌رستىو عيباده‌ت حه‌وت به شه،

ــــــــــ

1 ـ تحف العقول عن آل الرسول / مواعظ النبي(ص) / الحرّاني.

 

گه‌وره ترين‌و چاكترينيان كاسپى حه‌لاله».

به‌م هويه‌وه شه‌رعناسانى ئيسلاميش جوهديكى گه‌وره‌يان له ديراسه‌و ليكولينه‌وه‌كانى خويان ته‌رخان كردووه بو كارو كوشش‌و به‌رهه‌م هينان‌و، له‌م بواره شدا ئه‌حكامه‌كانى شه‌ريعه‌تى ئيسلامىو هه‌لويستى شه‌ريعه تيان له كارى ئينتاجىو خه ده ماتى له سه‌رچاوه‌كانى ئه‌م شه‌ريعه‌ته‌وه ده‌رهيناوه، ئه‌وسا شته كه‌يان له رووى حوكمى شه‌رعىيه‌‌وه كردوته پينج به شه‌وه، ئه‌و به شانه‌ش بريتين له:

1 ـ واجب: شه‌ريعه‌تى ئيسلاميى كار كردنى له پيناو به جيهينانى پيداويستىو تير كردنى نه‌فس، يا له پيناو ژياندنى كه سيكا كه به خيو كردنى فه‌رزه به واجبو پيويستى سه‌ر شان له قه له‌م داوه، بگره كار كردنى له سه‌ر قه‌رزار باريكيش كه بتوانى كار بكات واجب كردووه‌و له سه‌رى فه‌رز كردووه كه ئه‌بى كار بكات بو دانه‌وه‌ى قه‌رزه كه‌ى.

2 ـ شه‌ريعه‌تى ئيسلامى كار كردنى له پيناو په‌ره پيدانى خه‌رجىو، فه‌راهه‌م هينانى خوشىو ئاسووده يى زياترو، له پيناو ئه‌نجامدانى كارى چاكه‌و ئيحساندا به‌يه‌كى له‌و كاره «موسته حه‌ب» بانه له قه له‌م داوه كه هانى ئينسانى داوه بو كردنيان.

3 ـ شه‌ريعه‌تى ئيسلامى كار كردنى له شته حه‌رامه‌كاندا قه‌ده‌غه كردووه‌و به حه‌رامى له قه‌له‌م داوه، وه‌ك درووستكردنى مه‌ىو هه‌ر شتيكى تر كه مه‌ستىو سه‌رخوشى به بار بينى، هه‌روه‌ها سه ما كردن‌و زيناو... گه ليكى تر، هه‌روه‌ك هه‌ر كاريكيش كه ببيته مايه‌ى كه‌وتنه ناو كارى حه‌رامه‌وه ئه‌و كاره يشى به حه‌رام له قه له‌م داوه با ئه‌گه‌ر خودى كاره كه كاريكى حه‌لاليش بيت.

4 ـ شه‌ريعه‌تى ئيسلامى هه‌ندى كارى به مه‌كروهـ له قه له‌م داوه جا يا به خاترى كه راهه‌تى خودى كاره كه يه يا به خاترى شتيكى تر ئه‌و كاره‌ى به مه‌كروهـ داناوه.

5 ـ له غه يرى ئه‌م چه‌ند خاله‌ى كه باسمان كرد ئه‌سل له كار كردندا ئه‌سليك كه شه‌ريعه‌تى ئيسلاميى دانى پيا ناوه ره‌وايىو موباحيتى كاره; به‌م هويه‌وه كار كردن له پيناو كو كردنه‌وه‌ى مال‌و دارايىو زياتر كردنى سه‌روه‌ت‌و سامان كاريكى موباحو ره‌وايه تا وه ختى به پيى موباحيتى له شه‌ريعه‌تى ئيسلاميدا رى ئه‌كاتو له‌و سنووره لانادات.

ئه‌گه ر سه‌رنج بده‌ى له كاتى ديراسه‌و ليكولينه‌وه‌ى مه‌فهوومى ده‌ق‌و ئايه‌ته‌كاندا شتيكيان تيا به دى ناكه ين كه ريگه‌ى ئافره‌ت بگرى له كارو كوششو، كار كردن ته نيا بو پياو به ره‌وا بزانى، چونكه ئه‌گه ر وه‌ها شتيك ببوايه هه‌ندى له‌م ده قانه به روونى رووى خيتابيان ئه‌كرده پياوو ناويان ئه‌هيناو به جيا ئه‌ركه كه يان ئه‌خسته سه‌رشانى وى.

كارى ژن

شه‌ريعه‌تى ئيسلامى ئه‌و ئه‌حكامانه‌ى كه تايبه تن به كارى ژنه‌وه به‌م شيوه‌يه‌ى خواره‌وه ديارى كردووه:

1 ـ ژن بوى هه‌يه له كاتى به ستنى په يمانى ژن‌و ميردايه تيدا ئه‌وه له ميرد به شه‌رت بگرى كه ريگه‌ى كار كردنى لى نه‌گريت.

2 ـ ژن ئه‌گه ر ويستى كار بكا بى ئه‌وه‌ى پيشتر له كاتى په يمانى ژن‌و ميردايه تيدا ئه‌و شه‌رته‌ى له سه‌ر ميرده كه‌ى دانابى ئه‌توانى له ريگه‌ى قسه‌و ليك گه يشتنه‌وه له گه‌ل ميرده كه‌ى ريك بكه‌وى كه ريگه‌ى بدا بچيته سه‌ر كارو دلى رازى بكا، به‌لام ئه‌گه ر هاتو ميرده كه قايل نه‌بى به چوونه سه‌رى كارى ژنه‌كه ئه‌مه‌ ماناى وا نىيه‌ كه شه‌ريعه‌تى ئيسلامى ريگه‌ى كار كردنى له ئافره‌ت گرتووه، به‌لكو مه‌سه له كه ئه‌گه ريته‌وه بو جورى په‌يوه‌نديى نيوان ئه‌و ژن‌و ميرده‌و ئه‌و شه‌رتو مه‌رجانه‌ى كه پيشتر له كاتى په يمانى ژن‌و ميردايه تيدا به ستوويانه.

3 ـ ئه‌گه‌ر هات‌و ئافره‌ت شووى كردو به ر له‌وه، په يمانى كاريكى به ستبوو له گه‌ل كه سيكى تردا كه بو ماوه‌يه‌كى ديارى كارى بو بكات، په يمانى كاره كه باتل نابيته‌وه با ئه‌گه ر ئه‌و كاره‌ش پيچه‌وانه‌ى مافى ميرده كه‌ى بيت.

4 ـ ئه‌گه‌ر هاتو ژن به بى ئاگادارى ميردى له گه‌ل كه سيكى تردا په يمانى به ست كه ئيش‌و كارى بو بكاو كاروبارى بو هه‌لسورينى، پيك هاتنى په يمانه كه له‌و شتانه‌دا كه پيچه‌وانه‌ى مافى ميرده له سه‌ر ره زامه‌نديى ميرده كه‌ى راوه ستاوه‌و تا ئه‌و ئيجازه‌ى له سه‌رى نه‌بى په‌يمانى كاره كه پيك نايه‌ت، به‌لام په يمانه‌كه له‌و شتانه‌دا كه دژو پيچه‌وانه‌ى مافى ميرد نىيه‌ پيك دىو درووسته.

5 ـ حوكمى هه‌ر عه قدو په يمانيكى كار كه له گه‌ل ئافره تدا ببه سترى به مه‌به ستى ئه‌نجامدانى ئيش‌و كارو هه‌لسوراندنى كاروبار به‌و مه‌رجه رى ئه‌كات كه ره زامه‌ندى ئافره‌تى له سه‌ر بى، واته هه‌تا ئافره‌ت رازى نه‌بى به عه قده كه حوكمه‌كه پيك نايه‌ت.

ئه‌گه ر سه‌رنج بده‌ى، له كاتى ليكولينه‌وه‌ى ئه‌م ئه‌حكامانه‌ى شه‌ريعه تدا ده قيك به دى ناكه ين وه‌ك مه‌سه له سه‌ره كييه كه كار كردن له ئافره‌ت حه رام‌و قه ده غه بكات، به‌لكو ئه‌و كه سانه‌ى كه كار كردنى ئافره‌ت له ده ره‌وه‌ى مال حه رام ئه‌كه‌نو، هه‌نديكيان ناره زايه‌تى نيشان ئه‌ده‌ن‌و ريگه به ئافره‌ت ناده‌ن له ده ره‌وه‌ى مال كار بكا پييان وايه كاركردنى ئافره‌ت له نيو ئه‌و دامه‌زراوه‌و كارگانه‌دا كه تيكه‌لن‌و ژن‌و پياو پيكه‌وه كار ئه‌كه‌ن ئه‌بيته هوى درووست بوونى فه‌سادو گه‌نده لكارىو كه‌وتنه ناو گوناهو كارى حه‌رام، واته حه راميتى شته كه به هوى شتيكى تره‌وه‌يه‌كه ئه‌ويش تيكه لبوونى ژن‌و پياوه له‌م ريگه‌وه كه ئه‌بيته مايه‌ى تووش بوون به كارى حه رام‌و درووست بوونى فه‌سادى ئه‌خلاقى له كومه‌لدا.

ئيستا به دياره كه حه راميتى كاركردنى ئافره‌ت له‌و رووه‌وه نىيه‌ كه خودى كاركردنه‌كه‌ى حه رام بى به‌لكو حه رام كردنه‌كه‌ى له رووى ئه‌نجامى كاره كه‌و ئه‌و ده ره نجامه حه رامانه‌يه كه له سه‌رى پيك ديت، به واتايه‌‌كى تر حه‌راميتىيه‌كه‌ى له جورى حه رام كردنى زه مينه‌ى حه رامه (سد الذرائع)، واته برينى به هانه‌و هوكان، يا با بليين حه رام كردنى ئه‌و شته موباحه يه كه ئه‌بيته مايه‌ى گرفتارىو تووش بوونى حه رام.

ليره دا پيويسته ئاماژه به‌وه‌ش بكه ين ئه‌و كاره‌ى كه ببيته هوى كه‌وتنه ناو كارى حه رام حه رام كردنه‌كه‌ى ته نيا ئافره‌ت ناگريته‌وه به‌لكو هه‌ردوولايان ئه‌گريته‌وه‌و له هه‌ر دووكيان حه رام‌و قه ده غه ئه‌كرى، چ ژن چ پياو. باشترين ريگه‌ش بو چاره سه‌ر كردنى هه‌لويسته كه له‌م حاله‌ته دا ريگاگرتنه له تيكه لبوونى ژن‌و پياوو، له سه‌ر كار دانانى ئه‌و كه سه‌ى كه سرووشتى كاره كه ئه‌يخوازى چاوپوشى له‌وه‌ى ژن بى يا پياو بى، واته كاره كه كيى پيويست بى ئه‌بى ئه‌وكه سه‌ى له سه‌ر دابنرى، ئه‌گه‌ر ژنى پيويست بوو با ژن بىو ئه‌گه ر پياويشى پيويست بوو با پياو بى، به واتايه‌‌كى تر ئه‌گه‌ر كاريك به پياو بكرى پيويست ناكا بدريته ده ست ژن، وه يا كاريك به ژن بكرى پيويست ناكا بدريته ده ست پياو، چونكه به ره چاو كردنى ئه‌م ريگا چاره سه‌رىيه‌ ئه‌توانرى ريگاش له تيكه لبوونيان بگيرىو كاروبارى كومه‌ليش به باشى رى بكات.

ئيمه پيشتر له ريگه‌ى ماناى ئه‌م ئايه‌ته پيروزه‌وه: (ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتّخذ بعضهم بعضاً سخريّاً) ئه‌وه مان بو ده ركه‌وت كه جياوازىو ويك نه‌چوون له هيزو وزه‌و شاره زايىو ليهاتوويىو توانايى كاردا له كه سيكه‌وه بو كه سيكى تر فه‌رق ئه‌كات، سا ئه‌و كه سه پياو بى يا ژن بى، هه‌روه‌ها ئه‌وه شمان بو ده ركه‌وت كه گورينه‌وه‌ى به رژه‌وه‌ندييه‌كان‌و تير كردن‌و دابين كردنى پيداويستىيه‌ ماددىو خه‌ده‌ماتييه‌كانيش له نيوان سه‌رجه‌م‌و تيكراى تاكه‌كانى كومه‌لدا سه‌ر ئه‌گرى، كاتى كه هه‌ر يه‌كه يان، سا ژن يا پياو، كارو كوشش‌و هيزو توانايى خوى ئه‌خاته كار بو تير كردن‌و دابين كردنى نيازو پيويستىيه‌كانى كومه‌ل، تا له‌م ريگه‌‌يه‌وه، واته; له ريگه‌ى پروسه‌ى ئالوويرى ماددىو خه‌ده‌ماتىيه‌‌وه له كومه‌لدا بتوانى نيازو پيويستىو داخوازييه‌كانى خويشى دابين بكات، بو نموونه جووتيار كشتو كال بو كومه‌ل به‌رهه‌م دينى، ئه‌ندازيارو كريكارى حيرفه‌يى ئاميرو كه‌ره سته‌ى پيشه‌سازى درووست ئه‌كه‌ن، پزيشك نه‌خوش چاره سه‌ر ئه‌كات، فير كارو ماموستا له ريگه‌ى فير كردنى نه‌وه كانه‌وه ئه‌ركى سه‌رشانى به جى دينى، بازرگان كالاو كه لوپه‌ل له بازاردا فه‌راهه‌م دينى، سه‌رباز پاريزگارى له نيشتمان ئه‌كات، پاسه‌وان دزو پياو خراپ له كومه‌لدا بن بر ئه‌كات...وه هه‌ر به‌و جوره باقى خاوه‌ن پيشه‌كانى تريش هه‌ر يه‌ك به رولى خوى كاره‌كانى سه‌رشانى له كومه‌لدا رائه‌په‌رينىو خزمه‌ت ئه‌كات.

ليكولينه‌وه‌و شيكردنه‌وه‌ى چه مك‌و ئه‌حكامه ئيسلامييه‌كان هه‌موو جه خت له سه‌ر ئه‌وه ئه‌كه‌ن كه ئيسلام هيچ چه شنه كاريك‌و هيچ عيلم‌و زانستيكى له ئافره‌ت قه‌ده‌غه‌و حه‌رام نه‌كردووه كه ئه‌و كاره يا ئه‌و عيلم‌و زانسته‌ى بو پياو حه‌لال كرد بىو فه‌رقى خستبيته نيوانيان، به‌لكو به پيچه‌وانه‌وه ئافره‌ت له ئيسلامدا بوى هه‌يه هه‌ر كاريك كه خوى بيه‌وى ئه‌و كاره ئه‌نجام بداتو وه‌ك پيشه‌يه‌ك له به‌رى بگرى، له كارى كشتو كالى، پيشه سازى، پزيشكى، ئه‌ندازيارى، ئيدارى، كاروبارى سياسىو(1)، هه‌روه‌ها

ـــــــــــ

1 ـ له نيو ئه‌ركه سياسيه‌كاندا فوقه‌هاكان ويلايه‌تى كاروبارى موسلمانان‌و دادپرسى قضاءيان جيا كردوته‌وه‌و گوتوويانه جائيز نىيه‌ ئافره‌ت ئه‌م دوو ئه‌ركه بگريته ئه‌ستو،هه‌ندى له زاناكانيش وتوويانه ده قيك نىيه‌ بو ريگرتن له ئافره‌ت له‌وه‌ى كه كاروبارى دادپرسى له ئه‌ستو نه گريت هه‌تا ريگه‌ى بگيرى له ئه‌نجامدانى ئه‌م ئه‌ركه.

 

به رگدروويى، ماموستايىو، شوفيرى ئوتومبيل‌و فروكه‌و... زور ئيش‌و كارى تريش.

له ئيسلامدا شتى وا نىيه‌ كه بليى ئه‌م كاره ئينتاجىيه‌ يا فلان كارى خه ده ماتى بو پياو حه‌لال كراوه‌و له ئافره‌ت حه رام‌و ياساغ كراوه، له بريارو ئه‌حكامه‌كانى ئيسلامدا هه‌موو يه‌كسان‌و به رامبه رن له‌وه داو هيچ فه‌رقو جياوازييه‌كيان نىيه‌، به‌لكو ئه‌و فه‌رقو جياوازييه‌ى كه هه‌يه له نيوان ژن‌و پياودا له هه‌ندى له‌و ئيش‌و كارو ئه‌ركانه‌دايه كه خراوه‌ته ئه‌ستوى پياو يا ژن به جيا، يان له‌و شايسته يىو توانايىيه‌ جيسمىو روحىيانه دايه كه له سه‌ر چه‌ند بنه‌مايه‌‌كى زانستى يانه رونراون‌و تياياندا شيوه‌ى پيكهاتنى ده روونىو ئه‌نداميتى هه‌ريه‌كه يان‌و ئه‌و شته له به رچاو گيراوه كه ريكخستن‌و به ريوه بردنى ژيانى كومه‌لايه‌تى وه‌ك پيويستىو زه رووره تيك بو راگيربوونى خوى ئه‌يخوازى.

وابوو ئه‌سل له شه‌ريعه‌تى ئيسلاميدا ره‌وايىو موباحيتى كاره، به‌لكو له هه‌ندى كاتو حاله تيشدا به شتيكى فه‌رزو واجبى له قه له‌م داوه، له به ر ئه‌وه له ئيسلامدا مروف بوى هه‌يه‌و ئه‌توانى هه‌ر كارى پيى خوش بى بيكا، جگه له‌و كارانه‌ى له شه‌ريعه تا حه رام كراون، يا ئه‌و كارانه‌ى كه له خويانا حه‌رام نين به‌لام ئه‌بنه هوى كه‌وتنه ناو كارى حه رام‌و سه‌رپيچى له فه‌رمانى خوا. ئه‌وه‌ش كه برى كه‌س گوتوويانه ده رباره‌ى حه رامكردنى كار له ئافره‌ت‌و پييان وابووه كه نابى ئافره‌ت كار بكات له گوتره وتراوه، چونكه ئه‌م شته پيويستى به ده ليل‌و به‌لگه‌ى شه‌رعيى هه‌يه، له‌م باره شه‌وه به‌لگه‌و ده ليليكى شه‌رعى نىيه‌ كه ده‌لاله‌ت له سه‌ر حه رامكردنى بكات.

خو ئه‌مه ئه‌گه‌ر به ديديكى زانستىيانه شه‌وه بروانينه ئه‌و تويژينه‌وه‌و ليكولينه‌وانه‌ى كه زاناكان كردوويانه ده رباره‌ى واجباته‌كان‌و دابه شكردنى ئه‌م واجباتانه بو واجبى عه ينىو واجبى كيفائى له ريگه‌ى ليكولينه‌وه‌ى واجبى كيفائىيه‌‌وه بومان ده رئه‌كه‌وى كه نيزامى ئيسلامى بى ئه‌وه‌ى ره گه‌زو جنسييه‌تى تاكه‌كانى كومه‌ل;ژن‌و پياو بخوينيته‌وه له سه‌ر هه‌مووانى واجب كردووه كه ئه‌بى به شيوه‌يه‌كى جه ماعىو به هه‌موويانه‌وه پيداويستييه‌كانى كومه‌ل فه‌راهه‌م بينن، له پيداويستى پزيشكىو ئه‌ندازيارىو كشتو كال‌و خويندن‌و بازرگانىو گواستنه‌وه‌و ئاسايش‌و هه‌موو ئه‌و كاروبارانه‌ى تر كه كومه‌ل پيويستى پييانه، ته نانه‌ت واجبى كيفائى ئه‌بيته واجبيكى عه ينى به سه‌ر ئه‌و كه سه يا ئه‌و كه سانه‌وه ئه‌گه ر واجبه‌كه ‌ته‌نها به‌وان بكرىو كه سيكى تر نه‌توانى ئه‌و ئه‌ركو واجبه راپه رينى، ئيدى چاوپوشى له‌وه كراوه كه جنسييه‌تى ئه‌و كه سه يا ئه‌و كه سانه ژن بى يا پياو، گرنگ له ديدى ئيسلامدا راپه راندنى ئه‌ركه كه يه بى ئه‌وه‌ى فه‌رقى بو ئه‌وه دانا بى كاميان رايپه رينن.

له مه‌وه بومان ده رئه‌كه‌وى كه دابه شكردنى ئه‌ركو وه زيفه له كومه‌لداو، به جى هينان‌و راپه راندنى له سه‌ر دوو بنه‌ره‌ت پيك دى: شه‌خسىو جه ماعى، كه له هه‌ر دوو حاله‌ته كه دا ئيسلام ژن‌و پياوى نه‌خويندوته‌وه‌و فه‌رقى نه‌كردوون، جگه له بوارى هه‌ندى واجباتى كيفايى، بو نموونه وه‌ك واجبى پزيشكىو خويندنى ژنانه‌كه تياياندا واجبايه تييه كه ئاراسته‌ى جنسى ژنانه ئه‌كاتو ئه‌ركه كه به‌وان ئه‌سپيريت.