پيكهينه‌ره‌كانى كومه‌ل

 

په يوه‌نديى نيوان تاكه‌كانى كومه‌ل له پيكهينانى ژيانى كومه‌لايه‌تيدا وه‌ك په يوه‌نديى نيوان پيته‌كانى زمان وايه، كه تا هه‌موو پيته‌كان كو نه‌بنه‌وه‌و په يوه‌ندى نيوانيان ريك نه‌خريت ساختارى گشتيى ئه‌و زمانه‌ش پيك نايه‌ت كه بيرى مروقايه‌تى هه‌لئه‌گرىو، هه‌ستو نه‌ستى مروف‌و ژيانى مروقايه‌تى به تيكرايى ده رئه‌برى.

هه‌ر به‌و جوره يه‌كه‌يه‌كه‌ى كه‌سه‌كانى كومه‌ليش به ته‌نيايى شكل‌و شيوه يه‌كى مرويىو ته‌ركيبه‌يه‌كى ئينسانى پيك نايه‌نى كه بتوانين ناوى بنيين كومه‌ل، كومه‌ل‌و كومه‌لگه يه‌ك كه بوون‌و قه‌واره يه‌كى تايبه‌تى خوى هه‌بىو فه‌رقى هه‌بى له گه‌ل بوون‌و قه‌واره ى تاكه‌كانداو، خاوه نى ناسنامه‌يه‌كى تايبه‌ت‌و داراى كومه‌لى تايبه‌تمه‌ندىو نيشانه‌ى ديارىو جيا كار بيت مه‌گه ر كاتى كه‌ تاكه كان‌و كه سه‌كانى به هوى كومه‌لى قه يدو به‌نده‌وه پيك ببه‌سترينه‌وه‌و، له سه‌ر ئه‌ساسى ئه‌و په يوه‌ندييانه‌ى كه ره فتارو چالاكىو هه‌لس‌و كه‌وتيان ريك ئه‌خا بسازينرين‌و ميانه‌يان جور بكريت، ئه‌و قه يدو به‌ندو رايه‌ل‌و په يوه‌ندييانه‌ش كه پيويستن بو پيكه‌وه سازاندنى تاكه كانى كومه‌ل‌و ريكخستنى نيوانيان ئه‌و شتانه‌ن كه ئيمه‌ ناومان ناون پيكهينه‌ره كانى كومه‌ل، ئه‌و پيكهينه‌رانه‌ش بريتين له:

1 ـ عه‌قيده‌و بيروباوه ر: ريسمان‌و رايه‌لى عه‌قيده‌و بيروباوه ر به‌يه‌كى له به هيزترين ريسمان‌و رايه‌له كانى مروقايه‌تى دائه‌نرى بو پيك به‌ستنه‌وه ى تاكه كانى كومه‌ل‌و پيكه‌وه گرى دانيان‌و، گورينيان بو خانه‌يه‌كى‌ يه‌كانگيرو توكمه‌و يه‌كپارچه وه‌ك يه‌ك له‌ش‌و يه‌كجه سته، هه‌روه‌ك پيغه‌مبه‌رى به‌رزى ئيسلاميش له فه‌رمووده يه‌كى پيروزيدا يه‌كپارچه‌يى برواداران‌و هاوسوزى يانى بو يه‌كترى ته‌شبيه‌كردووه به جه سته‌يه‌ك كه ئه‌گه‌ر يه‌كيك له ئه‌ندامه‌كانى بيته‌ئيش باقى ئه‌ندامه‌كانى ديكه شى بوى دينه ئيشو ژان، ئه‌فه‌رمويت: (ترى المؤمنين في تراحمهم وتوادّهم وتعاطفهم كمثل الجسد إذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر جسده بالسّهر والحمّى)(1).

ـــــــــــ

1 ـ صحيح البخارى / كتاب الادب / باب 27.

 

وابوو عه‌قيده‌و بيروباوه ر ئاسه‌وارو ره نگدانه‌وه ى ده روونىو عاتيفىو ره فتارى عه‌مه‌ليى خوى هه‌يه‌ له ته‌واوى په يوه‌ندييه‌كانى مرويى دا، ئه‌م ره نگدانه‌وه‌و ئاسه‌وارانه‌ى عه‌قيده‌ش ته‌نها له بنياتنان‌و درووستكردنى كومه‌لدا ناوه ستيته‌وه به‌لكو ئه‌شروا به‌ره‌و ئيسلاح كردنى كومه‌ل‌و پاراستنى ساختارى كومه‌لايه‌تيش; له به‌ر ئه‌وه ئه‌بينين قورئانى پيروزيش ديت ئه‌م په يوه‌ندىو هاوكارييه‌ى نيوان ئيمانداران روون ئه‌كاته‌وه‌و ئه‌فه‌رمويت: (والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر).(التوبة/ 71)

ئه‌م ئايه‌ته پيروزه يه‌كه‌م; بنه‌ماى په يوه‌ندىو هاوكاريى له نيوان ژنان‌و پياوانى ئيمانداردا ئه‌چه سپينى، ئه‌و ئيماندارانه‌ى كه باوه ريان به خواو به په يامه‌كه ى هه‌يه، دووه‌م بنكه‌يه‌كى به هيزى فيكرىو ده روونى له به هيزترين‌و توكمه‌ترين بنكه كانى بونيادى كومه‌ليش ئه‌چه قينى، كه له‌م په يوه‌ندىو هاوكارييه‌شدا ئافره‌ت وه‌ك ره گه زيكى ئه‌ساسىو ديارىو به‌رجه سته ئه‌چيته چوارچيوه ى ده قى ئايه‌ته‌كه‌وه... ده چيته بازنه‌ى په يوه‌ندىو هاوكارى‌يه‌وه‌و، به‌رپرسياريتى گورانكارىو بنياتنان‌و ئيسلاح‌و چاككردنى كومه‌ل وه‌ك پياو له ئه‌ستو ئه‌گرىو به يه‌كسانى له گه‌ل ئه‌وا ئه‌م روله مه‌زنه ئه‌گيرى، كه ئه‌مه‌ش به‌روونى له ده قى ئايه‌ته پيروزه كه ى سه‌ره‌وه دا ده رئه‌كه‌وى.

به‌م حيسابه ئافره تيش وه‌ك پياو هه‌مان شوين‌و مه‌وقيعييه‌تى هه‌يه‌ له نيو په يكه رى ساختمانى كومه‌لداو ئه‌ويش به‌چه شنى وى له ريگه ى هاوكارى كومه‌ل‌و تاكه كانى به هه‌ردوو ره گه‌زى نيرينه‌و ميينه‌يه‌وه به‌رپرسيارىو مه‌سئوولييه‌تى خوى له ئه‌ستو ئه‌گرى.

2 ـ ياساو سيسته‌مه‌كان: ياسا: «كومه‌لى بريارو بنه‌مايه‌ دانراوه بو كونترول كردنى ره فتارو هه‌لسوكه‌وتى تاكه كانى كومه‌ل، كه سيسته‌مى ده سه‌لاتى گشتيى ريزگرتن‌و لانه دان له سنوورى بريارو بنه‌ماكانيان به‌سه‌را ئه‌سه‌پينىو، واش ئه‌بى له كاتى پيويستىو زه رووره تدا هيز به كار بينى بو سه‌پاندنى»(1).

ــــــــــــ

1 ـ المبادىء القانونية العامة / الدكتور انور سلطان / ل 16.

 

كه‌وابوو ياساى كومه‌لايه‌تى; ئه‌و ئاميرو ئامرازه يه‌ كه جموجول‌و هه‌لسوكه‌وتو بزاقى كومه‌ل كونترول ئه‌كاو تاكه كان پيك ئه‌به‌ستيته‌وه‌و، رينوينى تيراساو چالاكييه‌كانيان ئه‌كات‌و ريكيان ئه‌خات، وه‌ك چون ياساى سرووشتى بزه‌و حه ره كه تى ئه‌تومو ئه‌ستيره كان‌و ديارده كانى ترى سرووشت كونترول ئه‌كات، چونكه به بى ياسا ئيمكانى نى‌يه ‌ساختارى كومه‌لايه‌تى درووست ببى وه يا پيشكه‌وتن‌و به خويه‌وه ببينىو به‌ره‌وپيش بروات.

«ياساو قانوونى ئيسلاميى»ش ئه‌و ياسايه‌يه‌كه له قورئانى پيروزو سوننه‌تى خاوينى پيغه‌مبه‌ره‌وه(ص) وه رگيراوه بو ريكخستن‌و كونترول كردنى كومه‌لگه ى ئيسلامى به گويره ى ديدو بوچوون‌و مه‌رامو ئامانجه كانى ئيسلام، تاوه كو حه‌ل‌و چاره سه‌رييه‌كانى له سه‌ر بناغه‌ى زانستى پيك بيت; له به‌ر ئه‌وه ئيسلام سرووشتى پيكهاتنى ده روونىو ئورگانيزمى هه‌ر يه‌ك له ژن‌و له پياوى به جيا ره چاو كردووه.

له سه‌ر ئه‌ساسى ئه‌م بنه‌ما زانستى‌يه‌ ئه‌توانين بليين ياساى ئيسلاميى ئه‌بيته ‌سى به‌شه‌وه، كه ئه‌مانه‌ن:

الف ـ ئه‌و ياساو بريارو ئه‌حكامانه‌ى كه تايبه‌تن به ئافره ته‌وه.

ب ـ ئه‌و ياساو بريارو ئه‌حكامانه‌ى كه تايبه‌تن به پياوه‌وه.

ج ـ ئه‌و ياساو بريارو ئه‌حكامه‌گشتى يانه‌ى كه بو هه‌مووانه‌و ته‌تبيق ئه‌كرى به‌سه‌ر پياوو به‌سه‌ر ئافره تيشدا، كه ئه‌مه‌ش زورترين رووبه‌رى ياساو بريارو ئه‌حكامه ‌ئيسلامييه‌كانى پيك هيناوه.

بى شك سازدانى ئه‌م ياسايانه‌ش له سه‌ر وه‌ها شكل‌و شيوه يه‌ك كه جورى جنس‌و ره گه زى تيا له به‌رچاو گيراوه وه‌ك چون بوار به پياو ئه‌دا بواريش به ئافره‌ت ئه‌دا له دوو زه مينه‌ى جوولان‌و چالاكيدا بجوولىو چالاكى بنوينى، زه مينه‌ى‌ يه‌كه ميان زه مينه‌ى خويه‌تىو تايبه‌ته به بارى ره گه‌زو سرووشتى جنسه‌كه يه‌وه، ئه‌وى تريشيان زه مينه‌ى هه‌مووانه‌و ته‌واوى ساختارو سرووشتى پيكهاتووى كومه‌ل ئه‌گريته به‌ر.

3 ـ داب‌و نه‌ريته ئيسلامييه‌كان: كومه‌لگه ى ئيسلامى داراى كومه‌لى داب‌و نه‌ريته له‌و داب‌و نه‌ريتانه‌ى كه يه‌كى له عونسوورو پايه‌ئه‌ساسييه‌كانى ساختمانه جيا كارو تايبه‌ته‌كه ى پيك ئه‌هينى، ئه‌و داب‌و نه‌ريتانه‌ى كه پيويسته پييان له سه‌ر دابگيرىو بناغه‌كانيان پته‌وبكرىو بپاريزرين تا له نيو نه‌چن‌و نه‌فه‌وتين.

4 ـ پيويستيى به خزمه‌تگوزارىو ئالوويركردنى سوودو به رژه‌وه‌ندييه‌كان (به‌رهه‌م هينان): پيشتر له ريگه ى ئايه‌تى پيروزى: (ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضهم بعضاً سخريّاً) ئه‌وه مان بو ده ركه‌وت كه پيويستى مروف به كه سانى تر يه‌كيك بووه‌و يه‌كيكه له‌و هانده ره ئه‌ساسى يانه‌ى كه پال به تاك ئه‌نى بو چوونه نيو كورى تاكه كانى ترى كومه‌ل‌و پيكهينانى ساختارى كومه‌لايه‌تى، تا هه‌موو پيكه‌وه به شدارى له پروسه‌ى ئالوگور كردنى به‌رژه‌وه‌ندييه‌كاندا بكه‌ن وه‌ك چون گيانداران‌و سرووشت پيكه‌وه به‌رژه‌وه‌ندييه‌كانيان ئالووير ئه‌كه‌ن له چوارچيوه ى بارى سرووشتى تايبه‌تياندا، تا له‌م ريگه يه‌وه تاك بتوانى پيويستىو داخوازى‌يه ‌فه‌ردى‌يه‌كانى خوى فه‌راهه‌م بينىو، به‌شدارى له پيگه ياندن‌و ته‌كامولى ژيانى مروقايه‌تيدا بكا.

دواتر له ئه‌نجامى زور بوون‌و په ره سه‌ندنى داخوازييه‌كانى تاك‌و كومه‌ل‌و، به هوى جياوازى تاكه كان له ژن‌و له پياو له توانايىو ده سه‌لاتدا، وه يا جياوازييان له حه زو ئاواتو ئاره زووداو، جياوازى يان له توانايى عه‌قلىو ليهاتوويى جيسمىو ده روونىو هيزى ئيرادى دا، له ئه‌نجامى ئه‌مانه‌وه ديارده ى كارشناسىو شاره زايى له وه زيفه‌و كارو پيشه شدا هاته كايه‌و له كومه‌لدا سه‌رى هه‌لدا، هه‌ندى جار به شيوه ى عه‌فه‌وىو، هه‌ندى جاريش به هوى هه‌لبژاردنى ئه‌و كارو پيشه كومه‌لايه‌تييه‌ى كه كه‌سه‌كه به‌ويستى خوى هه‌ليبژاردووه‌و كردوويه‌تى‌يه‌ پيشه‌يه‌ك بو خوى، واته جورى ئه‌و كاروپيشه يه‌ى كه په‌يوه سته‌و به‌رده‌وام له به‌رى ئه‌گرى له كومه‌لدا وه‌ك كاروپيشه ى كيشاوه رزى يا پزيشكى وه يا بازرگانى يا كارو پيشه ى ماموستايىو... گه ليكى تر، هه‌ندى جاريش په يدا كردنى پسپورىو شاره زايى له كارو پيشه دا له ريگه ى نه‌خشه‌يه‌كه‌وه يه ‌كه ده‌وله تى ئيسلاميى به‌رپرس له كونترول كردن‌و دامه‌زراندنى كومه‌ل‌و رينوينى كردنى وزه‌و هيزو تواناييه‌كانى نه‌خشه‌يه‌كى وردى بو كيشاوه به مه‌به‌ستى پر كردنه‌وه ى پيداويستىو داخوازى تاكه كانى كومه‌له كه ىو، چاره سه‌ر كردنى ئه‌و گيروگرفتانه‌ى كه دينه گورى له ئه‌نجامى ئه‌م داخوازى يانه‌وه به هه‌موو شيوه جوراوجوره كانى‌يه‌وه.

له مه‌ولاش ديين رولى ئافره‌ت له‌م بواره دا باس ئه‌كه ين‌و تيشك‌و رووناكى ئه‌خه‌ينه سه‌رى هه‌رچه‌ند به شيوه يه‌كى كورتيش بى.