بارهينانى كه‌سايه‌تى ئافره‌ت بو راپه‌راندنى

رول‌و ئه‌ركه‌كانى

 

ئاشكرايه پروسيسى په‌روه‌رده‌و بارهينان شوينه‌وارى كاريگه‌‌رى هه‌يه هه‌م له درووستكردن‌و پيكهينانى كه‌سايه‌تى مروف‌و راپه‌راندنى رول‌و ئه‌ركى خوى له كومه‌لگاو، هه‌م له رينوينى كردنى وزه‌و توانايىو شايسته مروييه‌كانيش به ئاقاريكى بنياتگه‌رانه‌دا، هه‌ر ئه‌مه‌يه‌كاتى كه ئينسان پشتگوى ئه‌خرىو مه‌حرووم ئه‌كرى له پروسيسى په‌روه‌رده‌و بارهينان‌و رينوينىيه‌‌‌كى ريك‌و پيك‌و نه‌خشه‌دار ئه‌و ئينسانه ‌به شيوه‌يه‌كى عه‌فه‌وى بار ديت كه هه‌موو بارودوخ‌و ژينگه‌و رووداويك يارى پى ئه‌كات‌و چونى بوىو چى بخوازى شه‌نى پى ئه‌كا، كه له زور حاله‌تدا ئه‌مه‌ ئه‌بيته هوى مراندنى شه‌خسييه‌تىو به فيرو چوونى وزه‌و توانايىيه‌كانىو په كخستنى گه شه كردنى كومه‌لايه‌تى ئينسانه‌كه، سه‌ره نجاميش ئه‌م ئينسانه به‌و هويه‌وه كه هيچ ئيراده‌و خواستيكى له ده ستى خويا نامينى كه سايه‌تىو شه‌خسييه تيكى لاوازو راراى لى بار ديت كه نه‌توانى سه‌ركه‌وتووانه مامه‌له‌و هه‌لسوكه‌وتى شايسته‌و به جى له گه‌ل كومه‌لگاكه‌ىو له گه‌ل هه‌ل‌و ده‌رفه‌ت‌و گيروگرفت‌و رووداوه كاندا بكات.

له‌م رووه‌وه ئيسلام بايه‌خيكى گه‌وره‌ى داناوه بو په‌روه‌رده‌و بار هينانى ئينسان‌و پيى وايه كه په‌روه‌رده يه‌كيكه له مه‌سه له هه‌ره گرنگه‌كانى پيكهينانى كومه‌ل ئه‌گه‌ر مروف خوازيارى پيكهاتنى كومه‌لگه‌يه‌كى سالم بىو بيه‌وى له سايه يدا به ئاسووده يى بژىو بخه سيته‌وه، ئه‌وه‌ش كه هاتووه له ئيسلامدا سه باره‌ت به ئافره‌ت، واته ئه‌و شته‌ى كه پيويسته له‌و ريگه‌يه‌وه له كاروبار ئافره‌ت‌و مه‌سه له‌كانى بكولريته‌وه‌ره نگدانه‌وه‌ى ئافره‌ته له قورئان‌و سوننه‌تى پيروزدا، به واتايه‌‌كى تر بليين كيشه‌و مه‌سه له‌ى ئافره‌ت له ئيسلامدا له ريگه‌‌ى ئه‌و بنه‌مايانه‌وه هه‌لئه‌سه نگينرى كه له قورئان‌و سوننه‌تا ده‌رباره‌ى هاتوون، كه ئه‌وه‌ش له سه‌ر چه‌ند ئه‌ساسو بنه‌مايه‌ك پيك هاتووه:

1 ـ يه‌كجوريتى ره گه‌زى مرويى، كه له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌م ئايه‌ته پيروزه دائه‌مه‌زريت:

(ياأيها الناس اتّقوا ربّكم الذي خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها وبثّ منهما رجالاً كثيراً ونساء واتّقوا الله الذي تساءلون به والارحام إنّ الله كان عليكم رقيباً).(النساء/ 1)

گه‌وره يىو مه‌زنيتى ئه‌م ئايه‌ته‌شمان ته‌نيا له‌وه دا بو ده‌رناكه‌وى كه مانايه‌‌كى گه‌وره‌و مه‌زنى له خو گرتووه‌و به‌س، به‌لكو گه‌وره يىو مه‌زنيتى ئايه‌ته‌كه له‌وه دايه‌كه وه حى ئيلاهى ئايه‌ته‌كه‌ى كردوته پيشه‌كييه‌ك بو سوره‌ى «النساء»و سوره كه‌ى به‌م ئايه‌ته پيروزه ده‌ست پى كردووه‌و، يه‌كه‌م جار به‌م ئايه‌ته‌و له سه‌ر بنه‌ماى ئه‌م ئايه‌ته باسى كاروبارى ئافره‌تى كردووه‌و له كيشه‌و مه‌سه له جوراوجوره‌كانى دوواوه، ئه‌م سوره‌ش يه‌كيكه له سوره هه‌ره گه‌وره‌كانى قورئان له رووى زوريى ژماره‌ى ئايه‌ته‌كانىيه‌‌وه، كه ژماره‌ى ئايه‌ته‌كانى «176» ئايه‌ته جگه له «بسم الله».

ئه‌مه‌و جگه له دانانى ئه‌م ئايه‌ته‌ش وه‌ك بنه‌ماو ئه‌ساس‌و سونگه‌يه‌ك بو فيكرو ته شريعو ئه‌و به‌هاو ئه‌رزشه به‌رزانه‌ى كه په‌يوه‌ندييه‌كانى نيوان ژن‌و پياويان له كومه‌لگاى ئيسلامى دا ريك خستووه‌و شوين‌و جيگاو رولى ئه‌م په‌يوه‌ندييانه‌يان ديارى كردووه.

2 ـ دووه مين بنه‌مايه‌ك كه پيويسته په‌يوه‌ندى نيوان ژن‌و پياوى له سه‌ر باسو ديراسه بكريت په‌يوه‌ندى خوشه‌ويستىو ميهرو سوزو به‌رقه‌رارىو دلنيايىو ئاسووده يىيه‌، په‌يوه‌ندييه‌ك كه له بنه‌ماى ئه‌م ئايه‌ته دا ده‌رئه‌كه‌ويت:

(ومن اياته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجاً لتسكنوا إليها وجعل بينكم مودّة ورحمة إنّ في ذلك لايات لقوم يتفكّرون).(الروم/ 21)

3 ـ بنه‌ماى يه‌‌كسانى له ماف‌و ئه‌ركه‌كاندا، بنه‌مايه‌ك كه پيك هاتووه له سه‌ر ئه‌ساسى فه‌رمووده‌ى پيروزى خوا كه ئه‌فه‌رمويت: (.. ولهنّ مثل الّذي عليهنّ بالمعروف...). (البقرة/ 228)

يه‌كسانيش به‌و مانايه‌يهكه هه‌ر يه‌ك له ژن‌و له پياو كومه‌لى مافيان به سه‌ر يه‌كتره‌وه هه‌يه‌و، هه‌ريه‌كه شيان كومه‌لى ماف‌و ئه‌ركى خوى هه‌يه، كه پيويسته هه‌ر يه‌كه يان ئه‌ركى سه‌رشانى خوى له به‌رامبه‌ر مافى ئه‌وى تردا به باشىو به جوانىو به‌ريكوپيكى به جى بينيت. كه ئيسلام به‌م بنه‌ما به‌رزو بيوينه‌يه توانيوويه‌تى ئه‌ساسو پايه‌كانى ئه‌م په‌يوه‌ندىيه‌ كونترول‌و راگير بكاو به‌رزترين بنه‌مايه‌كيش بو ره چاوكردنى مافى ئافره‌ت رو بنيت.

4 ـ په‌يوه‌ندىيه‌ كومه‌لايه تييه‌كه‌ى نيوان ژن‌و پياويش په‌يوه‌‌ندى يارمه‌تىو هاوكارىيه‌، بنه‌مايه‌ك كه قورئانى پيروز له‌م فه‌رمووده يه دا ده‌رى بريوه: (والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض)، قورئان كاتى كه‌وه‌ها وينه‌يه‌‌كى جوان‌و شيرينى په‌يوه‌‌نديى پياو به ئافره‌ته‌وه له كومه‌لدا ئه‌نه‌خشينى، كه ئه‌ويش په‌يوه‌نديى يارمه‌تىو هاوكارىو خوشه‌ويستىيه‌، به‌رزترين پله‌و ئاستى خوشه‌ويستىو ريزو ئيحتيرامى تيادا ئه‌نوينى، چونكه وشه‌ى كوى «اولياء» كه له ئايه‌ته كه دا هاتووه‌و «مفرد»ه كه‌ى «ولى»يه، «وه لى» له زماندا به ماناى پشتيوان‌و خوشه‌ويستو هاورىو هاوده مه، له مه‌وه ريزو نرخى ئافره‌تى چاكو سالحو خير خوازمان بو ده‌رئه‌كه‌وىو تيئه‌گه ين كه ئه‌ويش له‌م پيناسه‌و تاريف‌و هه‌لسه‌نگاندنه‌ قورئانىيه‌‌دا له‌گه‌ل پياودا يه‌كسان‌و به‌رابه‌ره‌و وه‌ك يه‌كن‌و جياوازييه‌كيان نىيه‌ له‌رووى پله‌وپايه‌وه.

بى شك يه‌كيك له‌و ديارده كومه‌لايه‌تى زه‌ق‌و به‌رچاوانه‌ى كه ئه‌مرو له جيهانى ژير ده سه‌لاتى ئيمپريالزم‌و ده سه‌لاتى حوكمرانانى ديكتاتورو جيهانى چه‌وساوه‌ى ئيمه‌دا به دى ئه‌كرى ديارده‌ى چه‌وساندنه‌وه‌و خه فه كردن‌و سه‌ركوت كردن‌و خوسه‌پاندنه، كه ئاسه‌واره‌كانى ئه‌م ديارده دزيوانه‌ش ره نگيان داوه‌ته‌وه له هه‌موو بواره كومه‌لايه تييه‌كاندا له مامه‌له‌و هه‌لسوكه‌وتى كومه‌لايه‌تىو مه‌سه له‌ى په‌روه‌رده‌ى نيومال‌و په‌روه‌رده‌ى قوتابخانه‌يىو په‌يوه‌ندييه‌كانى سه‌ر ئيش‌و كارو كونترول‌و ريكخستن‌و زه‌وت كردنى كومه‌ل‌و باقى بواره جوراوجوره‌كانى تر كومه‌لايه‌تى.

بو نموونه نه‌بوونى ئازادى راده ربرينو، سوكايه‌تى كردن به شه‌خسييه‌ت‌و كه سايه‌تى خه لكىو سه‌ركوتكردنيان‌و ريزدانه‌نان بو خواستو ويست‌و ئيراده يان، ئه‌مروكه ديارده‌يه‌كى باوو به‌رچاوه له كومه‌لگاى ئيمه‌داو له‌م باره يه شه‌وه هيچ ياغى بوون‌و ناره زايه تيه‌ك روو نادات، ئه‌گه‌ر جاروباريش شتيكى له‌م جوره له‌م‌ لاو له‌ولايه‌ك روو بدات شتيكى ئه‌وتو نىيه‌‌و له ئاست قه باره‌ى ديارده كه دا ديار نىيه‌.

دياره له ژير به‌رداشى ديارده‌يه‌كى له‌م چه شنه‌دا زيانيك كه گه يشتووه به ئافره‌ت زور كاريگه‌رترو مالويرانگه‌رتر بووه له‌و زيان‌و زه‌ره‌ره‌ى كه پياو پيى گه يشتووه، چونكه سه‌ربارى ديارده كه كومه‌لگاى ئيمه چه‌ندين داب‌و نه‌ريتو چه مكى كونى دواكه‌وتووى له باوباپيرانىيه‌‌وه به كه له پوور بردووه كه هه‌موو ئه‌م داب‌و نه‌ريته دوواكه‌وتووانه سوكايه‌تى يان به كه سايه‌تىو توانايىو به هره‌و شايسته مرويىيه‌كانى ئافره‌ت كردووه‌و نه‌يانهيشتووه ئافره‌ت سه‌ر له قاوغه كه‌ى خوى ده‌ربهينى، بگره پياو له زور جيگه‌و شوين‌و ژينگه دا جورى مامه‌له‌و هه‌لسوكه‌وتى له گه‌ل ئافره تا كردووه وه‌ك ئه‌وه‌ى مه‌خلووقيكى كه متر بىو له ئاست مرويىو ئينسانييه‌تى پياودا نه‌بىو به چاوى سوكه‌وه‌و كه متر له خوىو له خوارى خويه‌وه سه يرى كردووه، سه‌ره نجاميش به‌م هويه‌وه ديارده‌ى گوشه‌گير كردن‌و دابرينى ئافره‌ت له ژيانى پيشكه‌وتووى كومه‌لايه‌تى سه‌رى هه‌لداوه، ئه‌م ديدو بوچوونه غه له‌ته له كاتو سه‌رده مه‌دواكه‌وتووه كان‌و به هوى لاوازىو كز بوون‌و نه‌مانى ئاگايىو تيگه يشتن‌و هوشى ئيسلامى له نيو موسلماناندا په‌ره‌ى سه‌ندووه وه‌ك ده‌ره نجاميكى سرووشتى يانه‌ى ئه‌و باره فيكرىو سياسىو كومه‌لايه تييه گشتييه‌ى كه تيايا ژياون. به‌لام ئه‌وه‌ى كه زياتر له هه‌ر شتيكى تر جيگاى داخ‌و سه‌رسورمانه نيسبه‌ت دانى ئه‌م ديدو بو چوونه غه له تانه‌و، ئه‌وه‌ى كه ئافره‌ت له ئه‌نجامى ئه‌م ديدو بوچوونانه‌وه، له بى به‌ش كردن‌و گوشه‌گير كردن‌و دابرينى كومه‌لايه‌تىو ئيش‌و ئازاره‌كانى ئه‌م دياردانه‌وه ئه‌يچيژى نيسبه‌ت دانى هه‌موو ئه‌م شتانه‌يه بو لاى ئيسلام له لايه‌ن هه‌ندى نووسه‌رو هه‌وادارى فيكرى ماترياليزمىيه‌‌وه.

ئه‌وسا موسلمانان له ژير به‌رداشى ويرانگه‌رى وه‌ها هه‌لومه‌رجيكا، هه‌لومه‌رجى جه هل‌و نه‌فامىو دواكه‌وتوويى كه‌وتوونه‌ته ژير بارى هيرش‌و شالاوى بيرى جه‌هاله تپه‌رستانه‌ى مادديگه‌ريتى به هه‌ردوو بلوكه كه‌يهوه; بلوكى روژ هه‌لاتىو بلوكى روژئاواى، يه‌كه‌م شتيكيش كه ئه‌م هيرشه فيكرىيه‌ له گه‌ل خوى هيناويه‌تى دژايه‌تى كردنى فيكرى ئيسلامىو ته‌ركيز كردنه سه‌ر بارى ژيانى ئافره‌ت بووه له جيهانى ئيسلامى دا، بو ئه‌م مه‌به سته‌ش ته‌واوى دام‌و ده زگا ئيعلامىو فه‌رهه‌نگىيه‌ نائيسلامييه‌كانو، حيزبو پارته عيلمانيه‌كانو، هه‌وادارانى مادديگه‌ريىو به‌ره‌لايىو بى به‌ندوباريى هه‌موو بيروبايه خيكى خويان ته‌رخان كردووه بو ده‌رهينانى ئافره‌ت له‌و بارودوخ‌و وه زعه ناله باره‌ى به سه‌رى ئه‌بات له كومه‌لگه‌يه‌كى وه‌ها دواكه‌وتووى دوور له ئيسلامىو په لكيش كردنى بو بازنه‌ى بى به‌ندوبارىو، دابه زاندنى ئاستى ره‌وشتىو، بازرگانى كردنى سياسىو شارستانى به كيشه‌كه‌ى، دواى ئه‌وه‌ى كه زانييان به فه‌ساد كيشانى ئافره‌ت له ريگه‌‌ى به‌ره‌لايىو بى به‌ندوباريى جنسىيه‌‌وه له ژير درووشمى: «ئازادى ئافره‌ت» و «مافه‌كانى ئافره‌ت»دا باشترين ريگايه‌كه بو فاسد كردن‌و گه‌نده لكردنى نيرومى ى هه‌ر گه‌ل‌و نه‌ته‌وه‌يهك; چونكه ئه‌وان زور باش له‌وه گه يشتوون كه ئافره‌ت سه‌رچاوه‌يهكه بو فريودان‌و ورژاندنى هه‌ستى جنسى، هه‌روه‌ك بلاوبوونه‌وه‌و په‌ره سه‌ندنى بى به‌ندو بارىو به‌ره‌لايى جنسى، به‌ره‌لاييه‌ك كه زاراوه‌ى «مافه‌جنسىو سكسييه‌كان»يان بو دوزيوه‌ته‌وه بو خوى يه‌كيكه له كه‌ره سته هه‌ره ترسناكه‌كانى ويرانكردنى خيزانو، ئاواره كردنى روله‌كانىو، هه‌لوه شاندنه‌وه‌و تيك دانى په‌يوه‌ندىيه‌ به تينه مروييه‌كانى نيوان ژن‌و پياو.

له‌م رووه‌وه پروسه‌ى په‌روه‌رده‌و بار هينانى ئافره‌ت ئه‌مروكه سه‌روكارى له گه‌ل سى تيراساو بيروبوچوونى جياوازدا هه‌يه، كه بريتين له:

1 ـ تيراساو بيروبوچوونيك كه چه‌ند وه زعو زرووفيكى دواكه‌وتووى كومه‌لايه‌تىو هوشى ناراستو نادرووستى شارستانى داويه‌تىيه‌ ده‌رىو به وجودى هيناوه، كه ئه‌م بيروچوونه پيك هاتووه له سه‌ر ئه‌ساسى سوكايه‌تى كردن به شه‌خسييه‌تى ئافره‌ت‌و تاساندن‌و سه‌ركوتكردنى خواستو ويستو داخوازييه‌كانىو، ژير پى خستن‌و شارينه‌وه‌ى رولى كومه‌لايه‌تىو مروقانه‌ى له پال پياودا. تيراساو بيروبوچوونه‌كه‌ش ئه‌و ديدو بيرو بوچوونه‌يه كه له كونه‌وه له كومه‌لى داب‌و نه‌ريتى دواكه‌وتووى كومه‌لايه‌تى وه‌رگيراون له‌و داب‌و نه‌ريته كونانه‌ى كه به هوى جه‌هل‌و بى ئاگايى له ئيسلامو، به هوى بارى خوسه پاندن‌و، خو به به‌رز زانينى پياوو، له ئه‌نجامى دواكه‌وتنى فيكرىيه‌‌وه سه‌ريان هه‌لداوه.

2 ـ تيراساو بيروبوچوونى مادديگه‌‌رايى; ئه‌و بيروبوچوونه‌ى كه ئه‌مرو شارستانى مادديگه رايه‌تى روژئاوا پر به ده‌م جارى بو ئه‌دا، ئه‌ويش تيراساو بيروبوچوونى بى به‌ندو بارىو به‌ره‌لايى جنسىيه‌، به‌ره‌لايىو بى به‌ندو بارييه‌ك كه ئه‌بيته مايه‌ى مالويرانىو تيكدانى شيرازه‌ى په‌يوه‌ندييه‌كانى خيزانو، قورستر كردنى بارى چل مه‌نه‌ى ئافره‌ت‌و زولم ليكردنىو چه‌وساندنه‌وه‌ى ئه‌مما به شيوه‌يه‌كى ترو له ريگه‌يه‌كى تره‌وه، ئه‌مجاره يان له ژير درووشمى «مافه‌كانى ئافره‌ت»و «مافه جنسىو سكسييه‌كان»و... چه‌ندين‌و چه‌ندين درووشمى ترى له‌م چه شنه، له‌و درووشمه به ناوزل‌و به ناوه‌روك پووچانه‌ى كه ئافره تيان كردوته قوربانى هه‌وه سبازىو رابواردن‌و ده ستدريژى سكسىو نه‌خوشىيه‌ جنسىيه‌كان.

3 ـ تيراساو بيربوچوونى ئيسلامى: ئه‌م بيروبوچوونه‌ش ئه‌وه يه كه باوه‌رى به يه‌كجوريه‌تى ره گه زى مرويى هه‌يه‌و، په‌يوه‌ندييه‌كانى نيوان ژن‌و پياوى ريكوپيك‌و كونترول كردووه له سه‌ر ئه‌ساسى ريز له‌يهك گرتن‌و هاوكاريكردنى يه‌كتر له درووستكردنى كومه‌لدا، هه‌روه‌ها ريكخستنى په‌يوه‌ندىيه‌ جنسىيه‌كان نه‌ك له سه‌ر ئه‌ساسى رووت كردن‌و به‌ره‌لا كردنى له شى ئافره‌ت‌و له زه‌ت لى بردنىو پى رابواردنىو، تيكدانى بنه‌ماكانى شيرازه‌ى خيزان وه‌ك كه ئه‌مرو له ولاتانى ئه‌ورووپاو ئه‌مريكاو روسياو چين‌و يابانو، باقى ولاتانى ترى جيهاندا، ئه‌وانه‌ى شوينى ته‌وژمى شارستانى مادديگه‌‌رى كه‌وتوون روو ئه‌دات، به‌لكو له سه‌ر ئه‌ساسى ريزگرتن له مروقايه تييه‌كه‌ى ئافره‌ت‌و، پيدانى ته‌واوى مافه مروييه‌كانىو، حيساب بو كردنى وه‌ك ئينسانيك كه ئه‌ويش ماف‌و سيفاتو تايبه تمه‌ندىو كومه‌لى ره گه زى پيكهينه‌رى شه‌خسييه‌تى خوى هه‌يه‌و ئه‌بى ريز له هه‌موو ئه‌م شتانه‌ى بگيرىو حيسابى ورديان بو بكريت.