مروف‌و بوون

 

با بكولينه‌وه‌و بير بكه‌ينه‌وه‌و، بير كردنه‌وه‌ كه‌مان له چوارده‌ورى خومانه‌وه ده‌س پى بكه‌ين‌و، سه‌باره‌ت به بوونى خومان تيفكرين.. بير له‌وه بكه‌ينه‌وه.

دونياى بون چون هاتوته كايه‌وه؟

ئايا خولقينه‌رى هه‌يه يان نه؟

ئه‌گه‌ر به‌ديهينه‌رى هه‌يه، ئايا ئه‌و به‌ديهينه‌ره په‌يوه‌ندى به مروقه‌وه هه‌يه؟.

ئه‌و په‌يوه‌نديه ئه‌گه‌ر هه‌بى ئه‌بى چون بى..؟

كه‌ واته با به‌وردى‌و له‌گه‌ل خومانا وه‌لامى ئه‌م پرسيارانه بده‌ينه‌وه‌و، له‌گه‌ل هوش‌و ويژدانى خومانا ساتيك بكه‌وينه بيرو راويژه‌وه.

وه‌ نه‌بى ئه‌م پرسيارانه هه‌ر به‌سه‌رينى ئيمه‌و له زه‌مانى ئه‌وروماندا سه‌ريان هه‌لدا بى، به‌لكو له ميژه‌وه ميشكى مروقى ئه‌م سه‌رزه‌ويه‌ى جه‌نجال‌ كردوه، چونكه ئيمه‌و ئه‌وان ماده‌م مه‌خلوقيكى ئاقل‌و خاوه‌ن بيرين هه‌ميشه ئه‌كه‌وينه‌ به‌ر ته‌وژمى هوش‌و نه‌شته‌رى ويژدان‌و ناچارمان ئه‌كات بو بير كردنه‌وه‌و ليكدانه‌وه‌و خويندنه‌وه‌ى لاپه‌ره‌كانى ئه‌م گه‌ردونه پان‌و به‌رينه‌و، ديمه‌نه دلرفينه‌كانى‌و ياسا ريك‌و پيكخه‌ره‌كانى‌و داهينان‌و راهينانى به‌شه جوراوجوره‌كانى.. و ناچارين له خومان بپرسين كى وجودى دروست كردوه؟.. و كى ئيمه‌ى له نه‌بونه‌وه په‌يدا كردوه.

جيهان چون هاتوته‌كايه‌وه:

كه وابى خالى سه‌ره‌تايى‌و، جه‌مسه‌رى بير كردنه‌وه‌كه‌‍مان ئه‌وه‌يه تى بگه‌ين ئه‌م جيهانه به مادده‌و روخسارو ياساكانيه‌وه چون په‌يدا بووه.

په‌ره‌سه‌ندنى وشيارى مروف‌و گه‌شه كردنى په‌يتا په‌يتاى زانست‌و زانيارى مروف‌و وريا بو ئه‌وه‌ى توخمى ئاده‌مى له ريگه‌ى تى بينى روژانه‌ى‌و هه‌سته ده‌رونيه‌كانى به دريژايى ته‌مه‌نى شى كردنه‌وه‌يه‌كى زانستيانه‌و ئاقلانه‌ى ژين‌و ژيانى بو كردوين‌و.. ئه‌گه‌ر ئيمه‌ى ئاده‌ميزاد له خه‌وى غه‌فله‌ت داوالين‌و به‌وردى سه‌رنجى ئه‌و شيكردنه‌وه زانستيه بده‌ين وليى تيبگه‌ين، بى گومان به‌ره‌و تروپكى به‌ختيارى په‌ل كيشمان ئه‌كات‌و، كولى گرانى كلولى له كولمان لا ئه‌دات‌و له گيژاوى ون بوون قوتارمان ئه‌كات.

ئه‌قلى مروف ئه‌و راستيه ئه‌دركينى كه (هه‌مو چتيك هوى په‌يدا بونى هه‌يه)و، گشت روداويك عيله‌تيكى هه‌يه، جا بويه هه‌ر روداويك له ده‌وروبه‌رمانا په‌يا ئه‌بى ما به‌ بى سى‌ودو يه‌كسه‌ر هه‌والى هوى په‌يا بونه‌كه‌ى ئه‌پرسين چيه‌و چى نيه؟و.. ئه‌مه‌ش چتيكه به‌لگه نه‌ويسته‌و، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م راسته‌قينه‌يه مروف ده‌رباره‌ى ئه‌و كومه‌له چته‌ سه‌رسورهينه‌رانه‌ى چوارده‌ورى خوى ئه‌پرسيت، له خور‌و مانگ‌و ئه‌ستيره‌كان‌و سور خواردنى زه‌وى‌و ئه‌ستيره‌كان‌و، ره‌نگ‌و تامى گول‌و ميوه جور به جوره‌كان‌و، جياوازى ره‌گه‌ز‌و ره‌سه‌نى ئاژه‌ل‌و روه‌كه‌كان‌و، هه‌زاران بونه‌وه‌رى ترو، هه‌زاران ياسا‌و ره‌زه‌نيك كه ئه‌بيته هوى هاو مل كردن‌و ده‌ست له مل كردنى ئه‌م چتانه، سه‌ربارى جياوازى‌و نه‌ياريان كه له رواله‌تياندا ده‌ر ئه‌كه‌وى.. ئه‌مانه سه‌رجه‌م نيشانه‌ى ئه‌وه‌ن كه له پشتى ئه‌م بونه‌وه‌رانه‌وه ده‌سيكى كارامه‌و كارزان له ئارادايه‌و، ده‌سيكه كه‌س بالا ده‌ستى نيه‌و، كه‌سيش له كارى ناخت‌و ماندوو شه‌كه‌تى بونيه..

هه‌ر كه‌س له زنجيره‌ى (علة و معلول) ورد ببيته‌وه دلنيا ئه‌بيت ئه‌م بوونه به‌ديهينه‌رو ريكخه‌رى هه‌يه، چونكه ئه‌گه‌ر بينيمان له‌سه‌ر تابلويه‌ك وينه‌يه‌كى جوان كيشراوه‌و له چوار چيوه‌يه‌كى گونجاو ريكخراوه، يه‌كسه‌ره زه‌ينمان بو ئه‌وه ئه‌روات كه ده‌ستى وينه‌كيشيك نه‌خشاندويه‌تى‌و، ئه‌گه‌ر ماشينيكمان كه‌وته به‌رچاو له كارگه‌يه‌كدا خيرا خيرا قوتوى سه‌ر به‌ستراومان بو ده‌ر ئه‌‍كات يه‌كسه‌ره بيرمان بو ئه‌وه ئه‌چيت ئه‌وماشينه ئه‌ندازياريك سازاندويه‌تى‌و ريكى خستوه‌و.. ئه‌گه‌ر په‌رتوكيكى مه‌زنمان بينى ده‌رباره‌ى پزيشكى دوا بى، بومان رون ئه‌بيته‌وه كه پزيشكيكى كارزان قولى هه‌لماليوه‌و ئه‌و زانياريانه‌ى خستوته سه‌ر كاغه‌ز..

چونكه وينه‌كه بى وينه‌كيش نابى.

و ماشينه‌كه بى ئه‌ندازيار نابى.

و په‌رتوكه‌كه بى نوسه‌ر نابى‌و ناكرى.

ئايا بومان ئه‌لوى بيژين ئه‌م په‌رتوكه مه‌زنه به‌ريكه‌وت‌و سه‌ربه‌خو دانراوه‌و نوسه‌ريكى نيه.. و كه‌سمان باوه‌ر ئه‌كات ئه‌گه‌ر پيمان بووتريت بايه‌ك هه‌لى كردو له ئه‌نجاما مه‌ره‌كه‌بى (جوهر _ حبر)ى رژاند به‌سه‌ر كاغه‌زه‌كانداو به‌ريكه‌وت ئه‌و گشته زانياريانه‌ى له‌سه‌ر ئه‌و كاغه‌زانه تومار كرد..!!؟

ئه‌گه‌ر كه‌سيك باوه‌ريكى ساكارى بى پيزى وا ده‌رخات، نه‌ك هه‌ر برواى پى ناكه‌ن به‌لكو لاقرتىى پى ئه‌كه‌ن‌و ئه‌لين ته‌خته‌ى ناته‌واوه‌و شيرازه‌ى ئه‌قلى پچراوه.

كه‌وابى كى خاوه‌نى ئه‌م گشته مولك‌و سامانه‌يه؟ كى دايهيناوه واش به‌ جوانى هونيويه‌تيه‌وه‌و ريكى خستوه جگه له خوايه‌كى تاك‌و ته‌نيا؟.

به‌م چه‌شنه ئه‌قلى مروف دان به‌وجودى خوادا ئه‌نى‌و، به شيوه‌يه‌كى ساده‌و ساكار.

زانايانى سرووشت‌و پزيشكان‌و ئاژه‌ل ناسان‌و روه‌ك ناسان، هه‌ر كه‌سيان له بوارى زانستى خويدا شتى سه‌رنج راكيش‌و هه‌ست بزوين‌و سه‌رسور هينه‌رى دوزيوه‌ته‌وه، هه‌مويان ئه‌وه ئه‌سه‌لمينن كه ئه‌م جيهانه پيويستى‌و نيازى به خولقينه‌ريكى زانا‌و دانا‌و ته‌وانا‌و به‌ريوه‌به‌رو هه‌لسورينه‌ر هه‌يه‌و مه‌حاله‌ به‌ريكه‌وت‌و هه‌لكه‌وت په‌يا بو بى. بو نموونه هه‌نديك له‌و تيبينيانه ئه‌خه‌ينه به‌رچاو:

1ـ بوونى گازى‌ ئوكسجين به‌ريژه‌يه‌كى ديارى كراو‌و نه‌گورراو.. چونكه ئه‌و گازه يه‌كيكه له گازه‌كانى پيكهينه‌رى با، ژيانى گشت گياندارانيش به‌ ئوكسجينه‌وه راوه‌ستاوه‌و، ئه‌گه‌ر ئه‌م گازه نه‌بيت مروف‌و ئاژه‌ل ناتوانن ته‌نيا ساتيك له‌م سه‌رزه‌ويه‌دا بژين.

ريژه‌ى ئوكسجين له بادا له‌سه‌دا بيست‌و يه‌كه، واتا ئه‌گه‌ر با بكه‌ينه سه‌د به‌شه‌وه ئه‌وا (21) به‌شى ئه‌م گازه‌يه‌و.. ئه‌م ريژه سرووشتيه له‌گه‌ل ژيانى زينده‌واران ئه‌گونجى‌و.. ئه‌گه‌ر بيت‌و ئه‌م راده‌يه بگوريت: زورتر بيت يان كه‌متر، سيسته‌مى ژيان شه‌ق‌و شر ئه‌كات‌و، ژيان له‌سه‌ر زه‌وى ناويشى نامينى..

بو نموونه: ئه‌گه‌ر ريژه‌ى ئوكسجين له بادا له‌سه‌د (ده) بوايه له جياتى له‌سه‌دا بيست‌‌و يه‌ك ئه‌وسا هيچ مروف‌و ئاژه‌ليك نه ئه‌ژيا.

خو ئه‌گه‌ر له‌سه‌دا په‌نجاى بوايه ماناى وايه دارو ئاژه‌ل‌و مروف وه‌ك به‌رميليكى (بوشكه) بارووتى لى ئه‌هات، ئه‌گه‌ر ده‌نكيك شقارته دابگيرسايه‌ يان ئاسمان چه‌خماخه‌يه‌كى بدايه به جاريك گرى ئه‌گرت‌و كلوكوى دائه‌مركايه‌وه‌و چه‌شنى خو له‌ ميشى خه‌لوزيكى دامركاوى لى ئه‌هات.. جا كه‌ وابوو كى واريكى خستوه‌و، له‌م ريژه‌دا رايگرتوه‌و ناهيليت دونيا گر بگريت‌و خاپور ببيت به جارى..؟ ئايا ئه‌مه كارى ريكه‌وته؟ نه‌ خير ئه‌مه كارى ليزان‌و پسپورو شاره‌زايه.

2ـ ئه‌و خوره‌ى روناكى‌و گه‌رميمان ئه‌داتى، پله‌ى گه‌رماريى سه‌ر هه‌تاو [(12) هه‌زار پله‌ى فهرنهايته]و، نزيكه‌ى [150 مليون كيلومه‌تر ليمانه‌وه دوره]و، ئه‌م پيوانه‌يه نه‌گوره، روناكى‌و گه‌رمايى به پىى پيويست‌و گونجاو ره‌‍وانه‌ ده‌كات بومان، به هويه‌وه ژيانى مروف‌و ئاژه‌لو روه‌ك به‌ريوه ده‌چيت.. جا ئه‌گه‌ر تيشك‌و تاوى خور نيوه‌ى ئيستاى بخريته‌ سه‌ر هه‌موو چتيك له شوين خويدا ئه‌بيته خوله‌ميش‌و.. ئه‌گه‌ر ئه‌و تيشك‌و تاوه‌ى نيوه‌ى ئيستاى بيت ئه‌وا هه‌موو چتيك وه‌ك چلوره‌و به‌سته‌له‌ك ئه‌مه‌يى‌و، ژيان به‌ريوه‌ نه‌ئه‌چوو، كى ئه‌وانه‌ى ئاوا ريكخستوه‌و،، به‌م ته‌رزه گونجانويه‌تى..؟ ئايا له ريگاى ريكه‌وته‌وه ديته‌ دى، يان پيويستى به نه‌خشه‌و پيلان‌و گه‌لاله‌يه‌كى زانستيانه هه‌يه؟ له لايه‌ن زاناو دانايه‌كى بى هاوتا‌و بى هاو كوفه‌وه.

3ـ ئه‌گه‌ر ئاوى ئوقيانوس‌و ده‌رياكان شيرين تام بوايه، ئه‌وا بى گومان بو‌ گه‌نى ئه‌كرد‌و، ئه‌گه‌ر ئه‌و ئاوه زورانه بو‌ گه‌ن بيت، چون ژيان له‌سه‌ر زه‌وى ئه‌مينيت‌و، ئه‌وه‌ى به‌رگرى ئه‌كات له‌م كاره شورى ئاوى ده‌ريايه‌و، ئه‌و شورى‌و خوىيه له ئه‌نجامى يه‌كگرتنى كلورو سودا دروست ئه‌بى، خو ئه‌گه‌ر جوت بونى ئه‌م دووره‌گه‌زه نه‌بوايه خوى نه ئه‌بو‌و، ئاوى ده‌رياش شور نه‌ ئه‌بوو، ژيان له زه‌ويدا به ده‌س نه‌ئه‌كه‌وت..

جا پرسيار ئه‌وه‌يه كى ئاوى ده‌رياكانى شور كردوه تا نه‌گه‌نى..؟ و كى كلورو سوداى هاومل كردوه تا به يه‌كگرتنيان خوى دروست بى..؟

4ـ زه‌وى به ماوه‌ى (24) سات به ده‌ورى خوى‌دا خوليك ئه‌خوات‌و، به خول خواردنه‌وه‌ى شه‌وو روژ دروست ئه‌بيت‌و خولخواردنه‌وه‌كه‌شى نزيكه‌ى (1200) كيلومه‌تر له ساتيكا ئه‌بريت‌و، ئه‌گه‌ر له‌مه‌ توندتر بخولايه‌ته‌وه، هيچ خانوويه‌ك به‌سه‌ر زه‌وى‌دا راگير نه ئه‌بوو، زه‌وى خويشى له ئاسمانا تيكه‌تيكه‌ ئه‌بوو.

جا كى توندى سورانه‌وه‌ى زه‌وى له‌م ئاسته‌دا راگرتوه‌و پاراستويه‌تى، تا لايه‌قى ژيان‌و گوزه‌رانى مروف‌و گياندارانى تر بيت..؟

كى به‌م جوره ئه‌م شتانه‌ى وه‌كو مورو له ملوانكه‌يه‌كدا هونيوه‌ته‌وه كه ناوى بوون‌و وجوده‌و به‌چه‌شنيكى ريك‌و پيك هه‌ر چتى كارى خوى به‌ريوه ئه‌بات..؟

ئه‌مانه سه‌رجه‌م ئه‌وه ده‌ر ئه‌خه‌ن ئه‌م كه‌ون‌و كايناته كوير كويرانه‌و به‌ريكه‌وت نه‌هاتوته سه‌ر شانوى ژيان، به‌لكو ده‌ستى ئه‌ندازياريكى به هوش‌و ده‌سه‌لاتدار ره‌نگى بو ريژاوه.